Ματένια Σακάρη – Στις εικόνες μου η φύση δεν θρηνεί και δεν εκδικείται. Υφίσταται, προσαρμόζεται και επιστρέφει εκεί από όπου είχε εκτοπιστεί.
Ο άνθρωπος και η φύση, δύο αλληλένδετα στοιχεία, το ένα μέρος του άλλου. Μια συμβίωση άλλοτε αρμονική και άλλοτε συγκρουσιακή. Αν και το φυσικό περιβάλλον προϋπήρχε, η παρουσία του ανθρώπου σηματοδότησε την έναρξη μιας συνύπαρξης γεμάτης αντιφάσεις, θαυμασμό και εκμετάλλευση, σύνδεση και αποξένωση. Η πολυπλοκότητα αυτής της σχέσης δεν αποτελεί για τη Ματένια Σακάρη απλώς ζήτημα καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά έναν προβληματισμό για το κοινό μας μέλλον. Με αφορμή το γεγονός ότι το φωτογραφικό της έργο «Εν ἀρχῇ ἦν ἡ φύσις» θα παρουσιαστεί σε έκθεση στο Φεστιβάλ Ανθεκτικότητας, μια πρωτοβουλία του ΚΕΔΙΑΚ, του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και του Δήμου Ξάνθης, στο πλαίσιο του έργου Care_X, που εντάσσεται στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα CLIMAAX, το photologio προσεγγισε την φωτογράφο για μια συνέντευξη μαζί της.
«Εν ἀρχῇ ἦν ἡ φύσις». Τί σημαίνει αυτό για εσένα;
Φύση ίσον Θεός, κατά τον Μπαρούχ Σπινόζα.
Όταν επέλεξα τον τίτλο «Εν ἀρχῇ ἦν ἡ φύσις» για το φωτογραφικό μου έργο, δεν το χρησιμοποίησα ως σχήμα λόγου, ούτε ως τίτλο εντυπωσιασμού.
Για εμένα είναι μια υπαρξιακή παραδοχή. Η φύση δεν είναι σκηνικό, ούτε θέμα «πιασάρικο». Είναι η θεμελιώδης πραγματικότητα, αυτή που προϋπάρχει του ανθρώπου και της σκέψης.
Η αντίληψή μου συμβαδίζει με τη φιλοσοφία του Σπινόζα, όπου Θεός και Φύση δεν διαχωρίζονται, αλλά νοούνται ως ένα.
Ματένια Σακάρη
Πολλές φορές φωτογραφίζεις τη φύση μετά την καταστροφή, αλλά όχι την ίδια τη στιγμή. Αυτό που δείχνεις είναι αντοχή ή απλώς καθυστέρηση;
Ούτε την ίδια στιγμή, ούτε καν τις επόμενες ημέρες. Ακόμα και αν οι συνθήκες το επέτρεπαν, η βιωματική εμπειρία της πυρκαγιάς λειτουργεί για μένα ανασταλτικά στην άμεση φωτογραφική καταγραφή.
Επιλέγω να φωτογραφίζω τη φύση στο στάδιο της αναγέννησής της, και πάλι όμως όχι ως «ωραίο» στιγμιότυπο, αλλά με τη σκέψη της ανθεκτικότητας και της ελπίδας.
Η πρώτη ενότητα του έργου μου «Nature’s art» εστιάζει στην εύρεση «ομορφιάς» σε μέρη που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές, αλλά ως τέχνη της φύσης να αναγεννάται μετά την καταστροφή, να προσαρμόζεται και να ανακάμπτει, υπενθυμίζοντάς μας ότι όλα περνούν ή μεταμορφώνονται.
Ματένια Σακάρη
Υπό ποιο πρίσμα μπαίνει ο άνθρωπος στο κάδρο; Είναι μάρτυρας, θύτης ή κάτι άλλο;
Κυρίως ως σιωπηλή παρουσία. Δεν είναι ο πρωταγωνιστής, ούτε ο θύτης, ούτε το θύμα, με την κλασική έννοια. Ο άνθρωπος υπάρχει μέσα στο κάδρο ως μέρος της φύσης, με ρόλο δευτερεύοντα, αλλά ουσιαστικό. Ο τρόπος που εμφανίζεται κάθε φορά εξαρτάται από τη σκέψη πίσω από την εικόνα. Μπορεί να υποδηλώνει συμμετοχή, ευαλωτότητα ή αδιαφορία.
Συχνά η παρουσία του δηλώνεται μόνο μέσα από τα ίχνη που αφήνει πίσω του. Σε κλίμακα, άλλοτε είναι μικρός και ενταγμένος στο τοπίο και άλλοτε σε πρώτο πλάνο, με έμφαση στο βλέμμα και την έκφρασή του, που υπηρετούν την ιδέα της εικόνας.
Ματένια Σακάρη
Το τοπίο στο έργο σου μοιάζει σιωπηλό. Αυτή σου η επιλογή τί σημαίνει για την κατάσταση του περιβάλλοντος και το πώς αυτό εικονογραφείται;
Θα έλεγα ότι η λέξη που ταιριάζει καλύτερα είναι «στωικό». Υπομένει καταστάσεις, όπως ξηρασία ή ρύπανση, με μια ήρεμη αξιοπρέπεια. Έχει ζωή, έχει ήχους, απλώς στη φωτογραφία δεν ακούγονται, μπορεί όμως κανείς να το φανταστεί, στο πέταγμα ενός πουλιού ή στη ροή του νερού. Η φύση εικονογραφείται χωρίς δραματοποίηση, αλλά με σεβασμό. Πολλές λήψεις μου είναι σε μέρη που έχουν πληγεί από πυρκαγιά, επιλέγω όμως να μην το δείχνω, εστιάζοντας σε ένα καμένο δέντρο που στέκει ακόμα όρθιο ή σε ένα διασωθέν δέντρο που δίνει ζωή στο καμένο τοπίο. Στις εικόνες μου η φύση δεν θρηνεί και δεν εκδικείται. Υφίσταται, προσαρμόζεται και επιστρέφει εκεί από όπου είχε εκτοπιστεί. Αυτή η ανθεκτικότητα είναι που με απασχολεί και προσπαθώ να εικονογραφήσω, όχι μια φύση αδρανή, αλλά μια φύση που αντέχει.
Ματένια Σακάρη
Οι εικόνες σου εκφράζονται μέσα από μια εξαιρετική επιμέλεια. Υπάρχει ο κίνδυνος η ομορφιά να αποσπάσει την προσοχή από αυτό που πραγματικά διακυβεύεται;
Ναι, υπάρχει αυτός ο κίνδυνος και είναι μια παγίδα στην οποία έχω πέσει αρκετές φορές. Η επιμέλεια, η αρμονία, η αισθητική και η τάξη είναι για μένα σημεία αναφοράς, είτε λόγω ιδιοσυγκρασίας είτε λόγω επαγγέλματος, οπότε η ωραιοποίηση συχνά μπαίνει στο κάδρο, σχεδόν ασυνείδητα. Εκεί είναι εύκολο η εικόνα να καταλήξει σε ένα «ωραίο» στιγμιότυπο και να απομακρυνθεί από τη σκέψη που προηγήθηκε της παραγωγής της. Γι’ αυτό και η παρουσία ενός επιβλέποντα καθηγητή είναι καθοριστική στη διαδικασία και στην εξέλιξη του έργου μου, ως σταθερό σημείο επαναφοράς στο τί διακυβεύεται πραγματικά.
Ματένια Σακάρη
Πιστεύεις ότι η ανάγνωση του έργου εξαρτάται περισσότερο από την ίδια τη φύση ή από τον άνθρωπο που την κοιτά;
Πιστεύω ότι η ανάγνωση του έργου εξαρτάται περισσότερο από τον άνθρωπο που το κοιτά, γιατί αυτός είναι που ενεργοποιεί και τη sequence. Τις εικόνες μου, αν και λειτουργούν σαν μικρά αφηγήματα, δεν τις αντιλαμβάνομαι ως μεμονωμένες, αλλά σε αλληλουχία, όχι όμως με αυστηρή σειρά. Η φύση ή η σχέση της με τον άνθρωπο λειτουργεί ως βασικό θέμα, η ανάγνωση όμως διαμορφώνεται από το βλέμμα του θεατή και από το context μέσα στο οποίο συναντά το έργο, είτε αυτό είναι μια έκθεση, είτε ένα βιβλίο. Σε αφηγηματικό πλαίσιο δεν υπάρχει αρχή, μέση και τέλος. Ο θεατής είναι αυτός που συνδέει τις εικόνες μεταξύ τους και διαμορφώνει τη δική του ερμηνεία.
Ματένια Σακάρη
Όταν απομακρύνεσαι χρονικά από τη λήψη, αλλάζει αυτό που σου «λέει» η εικόνα;
Κάθε τι που μπαίνει στο κάδρο έχει για μένα έναν ρόλο, ακόμα κι αν απλώς γεμίζει ένα κενό. Αυτό δεν αλλάζει. Ό,τι κι αν δει ο θεατής, όποια ερμηνεία κι αν δώσει, είναι απολύτως θεμιτό. Εγώ όμως γνωρίζω τι ήθελα να πω τη στιγμή της λήψης και αυτό δεν αλλάζει με τον χρόνο.
Ματένια Σακάρη
Σε προβλημάτισε ποτέ μια λήψη ηθικά;
Ως φωτογράφο δεν με προβληματίζει η λήψη ως τεχνική ή ως διαδικασία. Τα θέματά μου βασίζονται σε μια συγκεκριμένη ιδέα και, πολλές φορές, σε συνθήκες σκηνοθεσίας. Χαριτολογώντας θα πω πως κανένα ζώο ή δέντρο δεν κακοποιείται στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας. Εκεί που ξεκινά ο ηθικός προβληματισμός είναι σε ανθρώπινο επίπεδο, στη στάση μου απέναντι στη φύση και στον τρόπο που επιλέγω να τη φωτογραφίσω.
Προσπαθώ να μη χρησιμοποιώ τη φύση ως θήραμα ή ως απλό φόντο, ούτε να παρεμβαίνω για να ωραιοποιήσω ή να ενισχύσω μια εικόνα κακοποίησης. Ακόμη και όταν το τοπίο εμφανίζεται ταλαιπωρημένο, με ενδιαφέρει να δείχνω την ανθεκτικότητά του και τη δυνατότητά του να ανακάμπτει. Ειρήσθω εν παρόδω, θεωρώ ότι έχουμε ευθύνη να σεβόμαστε και να προστατεύουμε τη φύση, όχι για το όφελός μας αλλά γιατί αυτό είναι το σωστό.
Ματένια Σακάρη
Φωτογραφίζεις για να προειδοποιήσεις ή για να συμφιλιωθείς με το αναπόφευκτο;
Η έννοια του αναπόφευκτου εμπεριέχει μια παραίτηση που δεν με εκφράζει. Δεν θεωρώ την τρέχουσα περιβαλλοντική κρίση προδιαγεγραμμένη, αλλά σε μια λανθάνουσα πορεία που μπορεί να ανακοπεί. Έχω μια πιο αισιόδοξη πεποίθηση για το μέλλον της, υπό την προϋπόθεση της αφύπνισης της περιβαλλοντικής συνείδησης
Η φωτογραφία έχει αποδείξει ότι μπορεί να λειτουργήσει αφυπνιστικά και πολλοί φωτογράφοι το έχουν πετύχει μέσα από τη δουλειά τους. Στη δική μου περίπτωση, ως εικαστική φωτογράφος, δεν επιλέγω την αιχμηρότητα μιας ντοκουμένταριστικης εικόνας που λειτουργεί ως άμεση προειδοποίηση ή τεκμήριο.
Μέσα από τις εικόνες μου παρουσιάζω τα ευεργετήματα της φύσης και την ιαματική της παρουσία, επιλέγοντας να υπενθυμίσω αυτό που αξίζει να προστατευτεί.
Ματένια Σακάρη
Τι φοβάσαι περισσότερο, ότι η φύση θα αλλοιωθεί ανεπανόρθωτα ή ότι θα συνηθίσουμε να τη βλέπουμε έτσι;
Τη φύση δεν τη φοβάμαι. Έχει αποδείξει (προσωπικά το έχω ζήσει) ότι μπορεί να ανακάμψει, με τον δικό της ρυθμό και χρόνο, ακόμη και μετά από μεγάλες καταστροφές.
Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο είναι η δική μας προσαρμογή, όταν η καταστροφή γίνεται οικεία. Η στιγμή που η καμένη, πλημμυρισμένη, αποψιλωμένη γη παύει να μας ξενίζει και γίνεται κανονικότητα. Εκεί θεωρώ ότι αρχίζει η πραγματική απώλεια. Ζούμε σε μια υπερπαραγωγή εικόνων και η παρατεταμένη έκθεση οποιασδήποτε δυσάρεστης πραγματικότητας οδηγεί στην εξοικείωση με αυτήν και παύουμε να αντιδρούμε.
Ματένια Σακάρη
Bio
Η Ματένια Σακάρη γεννήθηκε στον Έβρο και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε τουριστικά και εργάζεται ως event designer. Από το 2019, η εικαστική φωτογραφία αποτελεί το βασικό μέσο καλλιτεχνικής της έκφρασης, με εστίαση στη φύση και στην ευαισθητοποίηση γύρω από το φυσικό περιβάλλον.
Ξεκινώντας το 2019, μαθήματα φωτογραφίας, θεωρίας και ιστορίας της τέχνης, η εικαστική φωτογραφία αποτελεί το βασικό μέσο καλλιτεχνικής της έκφρασης, με εστίαση στη φύση και στην ευαισθητοποίηση γύρω από το φυσικό περιβάλλον. Από το 2023 συμμετέχει στο εργαστήριο φωτογραφίας της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, με καθηγητή τον Πάνο Κοκκινιά.
Φωτογραφίες της έχουν διακριθεί σε διαγωνισμούς και εκθέσεις, ενώ, μαζί με σχετικά δοκίμιά, της έχουν δημοσιευτεί σε εκδόσεις βιβλίων τέχνης. Η δεύτερη ενότητα του φωτογραφικού της έργου «Εν αρχή ἦν ἡ φύσις» έχει δημοσιευτεί στον 3ο τόμο της σειράς «Παράθυρο στην Τέχνη» του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδος. Παρουσιάστηκε σε ατομική έκθεση το 2025 στο πλαίσιο συμποσίου και θα παρουσιαστεί προσεχώς σε έκθεση στο Φεστιβάλ Ανθεκτικότητας, μια πρωτοβουλία του ΚΕΔΙΑΚ, του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και του Δήμου Ξάνθης, στο πλαίσιο του έργου Care_X, που εντάσσεται στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα CLIMAAX.
