Κάτια Περιστεράκη – Για μένα, η φωτογραφία είναι περισσότερο μια πράξη μνήμης παρά μια πράξη κατοχής του χρόνου
Κάτια, φωτογράφοι και μη, όταν τραβάμε μια φωτογραφία, λέμε: «Απαθανατίζω». Τι σημαίνει για εσένα αυτή η «χάρτινη αθανασία»;
Το παράδοξο της έκφρασής σου αποδίδει με ακρίβεια αυτό που σημαίνει για μένα η φωτογραφία. Ενώ αποτυπώνει μια στιγμή σε εικόνα, για να την παραδώσει στην αιωνιότητα, ταυτόχρονα μου υπενθυμίζει πόσο εφήμερα είναι τα πάντα. Τη στιγμή που πατάω το κουμπί, αυτό που βλέπω έχει ήδη χαθεί. Η φωτογραφία δεν νικά τον χρόνο. Τον αποκαλύπτει. Ίσως αυτό που τελικά μένει δεν είναι το ίδιο το γεγονός, αλλά η αίσθησή του. Αν υπάρχει κάποια μορφή αθανασίας, πιστεύω πως βρίσκεται στο συναίσθημα και όχι στη στιγμή. Για μένα, η φωτογραφία είναι περισσότερο μια πράξη μνήμης παρά μια πράξη κατοχής του χρόνου. Δεν κρατάω τον κόσμο, κρατάω τον τρόπο που πέρασε από μέσα μου.
Κάτια Περιστεράκη
Είναι η φωτογραφία η παρουσία μιας απουσίας;
Ισχύει σε μεγάλο βαθμό. Δεν μιλώ μόνο για την απουσία ενός ανθρώπου ή μιας στιγμής, αλλά για την αδυναμία της εικόνας να περιλάβει ολόκληρη την εμπειρία. Δεν με ενδιαφέρει αυτό που φαίνεται ολοκληρωμένο ή απόλυτα ορατό. Με συγκινεί περισσότερο εκείνο που διαφεύγει από το βλέμμα, που μόλις χάθηκε ή που μόλις αρχίζει να υπάρχει. Κάθε λήψη εμπεριέχει κάτι αόρατο. Όχι μόνο επειδή η στιγμή έχει ήδη περάσει, αλλά γιατί πάντα κάτι μένει έξω από το κάδρο: ο ήχος, η μυρωδιά του αέρα, η θερμοκρασία του συναισθήματος, η κίνηση του φωτός, οι σκέψεις, ακόμη και η σιωπή που περιβάλλει μια εικόνα. Η φωτογραφία δεν καταργεί την απουσία. Την καθιστά αισθητή. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη δύναμή της.
Κάτια Περιστεράκη
Στις φωτογραφίες σου τα τοπία είναι ομιχλώδη – ονειρικά, οι μορφές θολές, σαν να αιωρούνται μεταξύ πραγματικού και μη, όντος και μη όντος. Μίλησέ μας γι’ αυτό το προσωπικό σου αποτύπωμα στη φωτογραφική σου ταυτότητα.
Δεν αναζητώ την καθαρότητα της εικόνας. Με ενδιαφέρει περισσότερο η στιγμή που η πραγματικότητα αρχίζει να μετασχηματίζεται σε μνήμη. Η θολότητα δεν λειτουργεί ως απόκρυψη της πραγματικότητας, αλλά ως απόπειρα προσέγγισης της εσωτερικής της αλήθειας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο βιώνω τον κόσμο: όχι ως κάτι απολύτως καθαρό και σταθερό, αλλά ως μια διαρκή μετάβαση. Άλλωστε, οι άνθρωποι, οι τόποι και οι στιγμές δεν μένουν ποτέ ακίνητοι μέσα μας. Μετακινούνται, αλλοιώνονται, επιστρέφουν σαν όνειρα ή σαν αναμνήσεις που δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί. Υπάρχουν στιγμές που η ίδια η θέαση της ζωής γίνεται σχεδόν φασματική. Δεν ξέρεις αν βλέπεις ένα πρόσωπο, μια ανάμνηση ή απλώς το ίχνος μιας κίνησης. Η φωτογραφία μου δεν καταγράφει τον κόσμο όπως είναι. Επιχειρεί να τον αποκαλύψει όπως βιώνεται. Γι’ αυτό οι εικόνες μου μοιάζουν να στέκονται πάντα πάνω σε ένα μεταίχμιο, ανάμεσα στο εδώ και στο αλλού, στο ορατό και στο αόρατο.
Κάτια Περιστεράκη
Το άσπρο-μαύρο και το φως μιας θαμπωμένης λάμψης κυριαρχούν στα περισσότερα έργα σου. Τι αποκαλύπτει αυτή η επιλογή;
Το ασπρόμαυρο αφαιρεί τον θόρυβο του χρώματος και αφήνει να μιλήσει το φως. Αισθάνομαι πως έτσι η εικόνα απογυμνώνεται από το περιττό και πλησιάζει περισσότερο την εσωτερική της πραγματικότητα. Το φως που με συγκινεί δεν είναι το εκτυφλωτικό. Είναι εκείνο που μοιάζει να αναδύεται μέσα από το σκοτάδι, σαν κάτι που βρίσκεται ακόμη στη διαδικασία της αποκάλυψής του. Με ενδιαφέρει το φως που δεν περιγράφει απλώς τα πράγματα, αλλά τα μεταμορφώνει. Στο έργο μου, το φως και το σκοτάδι δεν λειτουργούν ως αντίθετα. Συνυπάρχουν, όπως συγκατοικούν μέσα μας η βεβαιότητα και η αμφιβολία, η παρουσία και η απουσία.
Κάτια Περιστεράκη
Είναι η φωτογραφία μια παθητική απεικόνιση του παρελθόντος ή ένας ενεργητικός διάλογος με το παρόν ή ίσως και το μέλλον;
Νομίζω πως κάθε φωτογραφία ανήκει ταυτόχρονα και στους τρεις χρόνους. Γεννιέται στο παρόν, γίνεται αμέσως παρελθόν και κάθε φορά που την κοιτάζουμε αποκτά ένα νέο μέλλον. Δεν αλλάζει μόνο η εικόνα, αλλάζει και ο θεατής της. Καμία φωτογραφία δεν σημαίνει ακριβώς το ίδιο σε δύο διαφορετικές στιγμές της ζωής μας. Κάθε επιστροφή σε αυτήν είναι μια νέα ανάγνωση. Η εικόνα παραμένει ίδια, αλλά ο χρόνος που κουβαλάμε μέσα μας τη μεταμορφώνει. Γι’ αυτό δεν πιστεύω ότι η φωτογραφία είναι ένας ζωντανός διάλογος ανάμεσα σε ό,τι υπήρξε, σε αυτό που είμαστε σήμερα και σε εκείνο που κάποτε θα γίνουμε.
Κάτια Περιστεράκη
Πώς ασχολήθηκες με τη φωτογραφία; Ποιο ήταν το πρώτο σου κλικ;
Θα μιλήσω για το πρώτο κλικ ως έναυσμα: Υπήρχε πάντα μέσα μου μια δημιουργικότητα που αναζητούσε δίοδο έκφρασης, κυρίως μέσα από τη γραφή και την ποίηση. Κάποια στιγμή έφτασε στα χέρια μου το «Πετρωμένο Δάσος», το πρώτο φωτογραφικό απάνθισμα του Σωτήρη Λάμπρου. Η σύνδεση της ποίησης με τη φωτογραφική δημιουργία με άγγιξε σαν αποκάλυψη. Πέρασα πολύ χρόνο συζητώντας μαζί του για την ουσία της φωτογραφίας. Τον είδα να εργάζεται στο πεδίο, από τη σύλληψη έως τη λήψη, από τον σκοτεινό θάλαμο έως την επιλογή του καρέ, από την έκθεση έως την πρόσληψη της εικόνας από το κοινό. Κύλησαν αρκετά χρόνια μέχρι να αποκρυσταλλωθεί μέσα μου η απόφαση να δοκιμαστώ στην φωτογραφία, αφού πρώτα είχα αναζητήσει και κατανοήσει τον προσωπικό τρόπο με τον οποίο ήθελα να την προσεγγίσω. Δεκαέξι χρόνια μετά, εξακολουθώ να θεωρώ αυτή τη μαθητεία ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της δημιουργικής μου διαδρομής.
Κάτια Περιστεράκη
Πώς είναι για εσένα η φωτογραφική πράξη στο σύνολό της, από τη στιγμή της σκέψης έως την εκτύπωση;
Δεν προγραμματίζω τη λήψη. Παρατηρώ και περιμένω. Η φωτογραφία γεννιέται όταν αισθανθώ πως κάτι μέσα μου συντονίζεται με αυτό που συμβαίνει έξω. Η εικόνα αναδύεται. Η λήψη είναι μόνο η αρχή. Η επεξεργασία και η εκτύπωση δεν αποτελούν τη φυσική συνέχεια της ίδιας εμπειρίας. Κάθε απόφαση, από την επιλογή του καρέ μέχρι τον τόνο του φωτός και την υφή της εκτύπωσης, υπηρετεί την ίδια δημιουργική αναζήτηση.
Κάτια Περιστεράκη
Πόσο παρεμβαίνεις στις φωτογραφίες σου;
Παρεμβαίνω μόνο όσο χρειάζεται για να πλησιάσω αυτό που ένιωσα τη στιγμή της λήψης. Δεν προσπαθώ να κατασκευάσω μια άλλη πραγματικότητα, αλλά να αποκαταστήσω την αλήθεια αυτού που βίωσα, την οποία η κάμερα δεν μπορεί πάντοτε να αποδώσει από μόνη της.
Ποια η τοποθέτησή σου για την τεχνητή νοημοσύνη;
Η τεχνολογία είναι πάντα ένα εργαλείο. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά τι αναζητά ο δημιουργός. Αν τη χρησιμοποιεί για να ενισχύσει ένα προσωπικό βλέμμα, τότε η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Αν όμως επιχειρεί να υποκαταστήσει το ίδιο το βλέμμα, τότε χάνεται κάτι ουσιώδες. Για μένα, η φωτογραφία είναι μια προσωπική μαρτυρία. Είναι η συνάντηση του υποκειμένου με τον κόσμο σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Και αυτή την εμπειρία, καμία τεχνολογία δεν μπορεί να την υποκαταστήσει.
Κάτια Περιστεράκη
Ποια βαθύτερη ανάγκη θέλεις να εκφράσεις;
Την ανάγκη να συμφιλιωθώ με το εφήμερο. Να κρατήσω για λίγο κάτι που ξέρω ότι θα χαθεί. Όχι γιατί πιστεύω ότι μπορώ να το διασώσω αυτούσιο, αλλά γιατί η φωτογραφία μου επιτρέπει να το αποχαιρετήσω με επίγνωση.
Σε ποιο κοινό απευθύνεσαι;
Δεν σκέφτομαι ποτέ ένα συγκεκριμένο κοινό. Ελπίζω μόνο οι εικόνες να αφήνουν αρκετό χώρο, ώστε κάθε θεατής να τις κατοικήσει με τις δικές του μνήμες, εμπειρίες και συναισθήματα. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, η φωτογραφία δεν μου ανήκει πια.
Κάτια Περιστεράκη
Ποια η γνώμη σου για τις εκθέσεις φωτογραφίας;
Οι εκθέσεις αποτελούν έναν ουσιαστικό τρόπο συνάντησης του έργου με το κοινό. Ωστόσο, έχω την αίσθηση ότι συχνά, η ανάγκη του δημιουργού να εκτεθεί υπερισχύει της ουσιαστικής επιμέλειας. Μια έκθεση δεν είναι μια σειρά τεχνικά άρτιων φωτογραφιών. Είναι μια αφήγηση. Ο ρυθμός, οι αποστάσεις ανάμεσα στα έργα, το φως, ακόμη και οι σιωπές του χώρου αφηγούνται μαζί με τις ίδιες τις εικόνες.
Μίλησέ μας για τη συμμετοχή σου σε εκθέσεις…
Έχω συμμετάσχει μέχρι στιγμής μόνο σε μία έκθεση, οπότε θα ήταν μάλλον πρόωρο να μιλήσω γενικότερα για αυτή την εμπειρία. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι πάντοτε αισθάνομαι μια συστολή απέναντι στο κοινό. Δεν με απασχολεί τόσο τι θα πουν οι θεατές, όσο το τι θα νιώσουν. Αν είχα μια υπερδύναμη, θα ήθελα να γίνομαι αόρατη και να περιπλανιέμαι αθόρυβα στον εκθεσιακό χώρο, αφουγκραζόμενη τη δόνηση που γεννά κάθε εικόνα μέσα τους.
Πώς θα ήθελες να εξελιχθεί η τέχνη σου;
Θα ήθελα να συνεχίσω να εκπλήσσομαι, να παραμένω ανοιχτή σε νέους δημιουργικούς ορίζοντες. Η συμμετοχή σε μια ταινία μικρού μήκους, βασισμένη στις φωτογραφίες μου, μου άνοιξε ένα νέο πεδίο αναζήτησης. Ακόμα πειραματίζομαι.
Κάτια Περιστεράκη
Οι φωτογραφίες σου μοιάζουν να συνομιλούν με την ποίηση. Υπάρχει κάποιος ποιητής, που να σε εμπνέει;
Αν έπρεπε να σταθώ σε έναν ποιητή, θα ήταν ο Yves Bonnefoy. Με συγκινεί ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει την παρουσία. Όχι ως κάτι βέβαιο και οριστικό, αλλά ως κάτι που αποκαλύπτεται για μια στιγμή και αμέσως διαφεύγει. Το φως, η σιωπή, το πρόσωπο, το κατώφλι, η αίσθηση ενός τόπου που υπάρχει περισσότερο ως βίωμα παρά ως γεωγραφία, είναι στοιχεία που συνομιλούν βαθιά με τη δική μου αντίληψη για τη φωτογραφία. Στο L’Arrière-pays («Η Ενδοχώρα»), μιλά για έναν τόπο που μοιάζει διαρκώς να μας καλεί, χωρίς ποτέ να αποκαλύπτεται ολοκληρωτικά. Νομίζω πως κάτι αντίστοιχο εξερευνώ με τον δικό μου τρόπο. Δεν με ενδιαφέρει να εξαντλήσω το ορατό, αλλά να αφήσω να διαφανεί εκείνο που βρίσκεται λίγο πιο πέρα από αυτό.
Κάτια Περιστεράκη
Info:
Η Κάτια Περιστεράκη είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris IV), με μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Μεταφρασεολογίας. Ζει και δραστηριοποιείται στον Πειραιά.
Άρχισε να ασχολείται με την φωτογραφία πριν δώδεκα χρόνια, αποτυπώνοντας ψυχικά τοπία αποκλειστικά με την κάμερα κινητού τηλεφώνου, και αυστηρά ελάχιστη χρήση Photoshop.
Έχει στο ενεργητικό της μία ατομική έκθεση στην Ρωσία, με τον τίτλο “A mild wilderness”. Οι φωτογραφίες της αποτέλεσαν το οπτικό υλικό της μικρού μήκους ταινίας Alejandra Pizarnik, Moreceaux d’Infini του Nicolas Pierre Martin. Έχει συνεργαστεί με εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού (Γαλλία, Η.Π.Α.) και την Warner Music.
