Ο Βασίλης Γεροντάκος για την Παγκόσμια Ημέρα Φωτογραφίας
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φωτογραφίας τέθηκε στον κ. Β. Γεροντάκο θέμα προς σχολιασμό:
«Φαντασιακά η φωτογραφία αναπαριστάνει εκείνη την πολύ λεπτή στιγμή όπου, πράγματι, δεν είμαι ούτε υποκείμενο, ούτε αντικείμενο, αλλά μάλλον ένα υποκείμενο που νιώθει να γίνεται αντικείμενο: βιώνω τότε μια μικρο-εμπειρία θανάτου: γίνομαι αληθινά φάσμα […], έχω γίνει όλος – εικόνα, δηλαδή ο θάνατος αυτοπροσώπως. Οι άλλοι – ο Άλλος – μου αφαιρούν την ταυτότητά μου, με μετατρέπουν απάνθρωπα, σε αντικείμενο, με κρατούν στο έλεός τους, στη διάθεσή τους» (Roland Barthes)Η κυριαρχία του φωτογράφου και ποια τα όρια που μπορεί να βάλει ο φωτογράφος στην πράξη προκειμένου να προστατέψει το υποκείμενο/αντικείμενο της φωτογράφισής του;
Είναι αλήθεια ότι το κλειδί για την επίγνωση του εαυτού είναι οι άλλοι. Ακόμη και αν ζεις ως ασκητής, θα πρέπει να δώσεις απαντήσεις για την σχέση σου με τους άλλους. Στο κείμενο του Roland Barthes που αναφέρεται στην εισαγωγή, ο «άλλος» γίνεται μια απειλή και ένα πρόβλημα που ζητά επίλυση. Η φωτογραφία είναι η τέχνη που αγάπησαν πολλοί διανοούμενοι, φιλόσοφοι και καλλιτέχνες, και την χρησιμοποίησαν ως εργαλείο για την επίλυση διαφόρων προβλημάτων, αλλά και ως μια διαφορετική μονάδα μέτρησης του κόσμου.
Η φαινομενολογία στο ξεκίνημα του 20ου αιώνα θέλησε να δώσει απαντήσεις για αυτό το θεμελιώδες «πρόβλημα». Ο Martin Heideger θεωρούσε τον άλλον ως απειλή. Εννοούσε με άλλα λόγια ότι ο μέσος άνθρωπος ζει στον αφρό της καθημερινότητας, καταναλώνοντας μανιωδώς, με συνέπεια αυτή η στάση ζωής να μην του επιτρέπει να αφουγκραστεί την αύρα του ιερού «είναι» που αποτελεί την πηγή και τη νοηματοδότηση της ζωής. Ο Merleau Ponty είχε μια οργανική σχεδόν σχέση με τον άλλον, και στην προσπάθεια του να εκφράσει μια ολιστική αντίληψη για την ζωή που να του δίνει την δυνατότητα μιας άμεσης και ουσιαστικής πρόσβασης στα φαινόμενα κόσμου, έφερε στο προσκήνιο την τέχνη. Ένας τρόπος που του επιτρέπει να αφουγκραστεί, όλα αυτά που δεν μπορούσε να ορίσει με ακρίβεια. Ο Emmanuel Lévinas συνάντησε τον άλλον σε δυο μάτια που ζητούσαν απεγνωσμένα βοήθεια, μια απειλή που ερχόταν έξω από την συνείδηση του, μια φωνή του Θεού.
Η φωτογραφία είναι ένα εργαλείο ανάγνωσης του κόσμου εκ των υστέρων. Εμπεριέχει τον αναστοχασμό, και σου επιτρέπει να εισχωρήσεις σε μια ζώνη μεταξύ ζώσας πραγματικότητας, αναμοχλεύσεις της μνήμης με υπόκωφους κραδασμούς, ασαφή όρια, και ένα βέλος που ειρωνικά σχεδόν είναι στραμμένο προς το μέλλον. Ο Benjamin πολύ σοφά είχε γράψει ότι η φωτογραφία δεν είναι μια σχέση που συνδέει το παρελθόν με το μέλλον, αλλά μια σχέση αυτού που υπήρξε με αυτό που υπάρχει. Αποκτά λοιπόν έναν οντολογικό χαρακτήρα, βαθειά μυστηριακό, προσφέροντας τις προεκτάσεις μια νέας συνείδησης.
Ο Roland Barthes για να έρθω και στο ζητούμενο, διαπιστώνει την οριοθετημένη αντίληψη του «άλλου» ως ανεπαρκή. Μεταφέρει την ετικέτα καθώς και τον ρόλο μιας περσόνας μέσα σε ένα αυστηρά κοινωνικό πλαίσιο, με οριοθετημένες και αυστηρά παγιωμένες αντιλήψεις. Με αυτόν τον τρόπο αφαιρείται ο μυστικός και υπαρξιακός χαρακτήρας που εμπεριέχει η φωτογραφία, και μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες, να μεταφέρει την ιερότητα και τον σπαραγμό ενός προσώπου που συναισθάνεται την τρέχουσα πραγματικότητα. Η φωτογραφία μέσα από την «πλαστή» αναπαράστασή της είναι ένας θάνατος του εγώ. Είναι ένας τρόπος να μυηθεί κανείς σε μια ανθηρή ανυπαρξία και προπάντων να γίνει όλος-εικόνα.
Η φωτογραφία εντέλει είναι ένα παρηγορητικό πέρασμα προς την ανυπαρξία.
Βασίλης Γεροντάκος
vassilisgerontakos.com
