19 Αυγούστου – Παγκόσμια ημέρα φωτογραφίας | Χαρά Σκλήκα: Η «διάβρωση» της πραγματικότητας: Από τον Roland Barthes στο Generative AI
Στο εμβληματικό του έργο “Ο Φωτεινός Θάλαμος”, ο Roland Barthes επιχείρησε να ορίσει την οντολογία της φωτογραφίας, καταλήγοντας στο περίφημο «αυτό υπήρξε». Για τον Barthes η φωτογραφία δεν είναι απλώς μια εικόνα, αλλά ένα «πιστοποιητικό παρουσίας», ένας ομφάλιος λώρος που συνδέει το σώμα του εικονιζόμενου πράγματος με το βλέμμα μας. Σήμερα, η παρουσία της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI) έρχεται να κλονίσει αυτή την υπαρξιακή βάση με ένα πλήθος από ερωτήματα.
Σε ένα συνέδριο για τη φωτογραφία στον εικονικό πολιτισμό (Photography in Virtual Culture, Λονδίνο, Μάιος 2024), ο Dr. Liat Lavi ισχυρίστηκε πως η εξάπλωση των ψηφιακών εικόνων που μιμούνται την αισθητική της άμεσης λήψης, τροφοδοτεί ανησυχίες, καθώς συχνά συνδέεται με το περιβάλλον της «μετα‑αλήθειας» και τον κίνδυνο χειραγώγησης του κοινού, γεγονός που θεωρείται ότι απειλεί την ηθική υπόσταση και αξιοπιστία της φωτογραφίας.
Στο Generative AI, το «φάσμα» όπως περιγράφει ο Barthes το αντικείμενο της φωτογραφίας, δεν είναι πλέον το ίχνος ενός όντος, αλλά ένα σύνολο δεδομένων. H AI εικόνα μετατρέπεται από «αυτό υπήρξε» σε «αυτό υπολογίστηκε», σε μια παράφραση που χρησιμοποιεί η Οικονόμου-Πάντζου.
Ο Barthes διακρίνει στη φωτογραφία το Studium —το πολιτισμικό, πληροφοριακό και αναγνωρίσιμο ενδιαφέρον— και το Punctum, εκείνη την απρόβλεπτη λεπτομέρεια που «πληγώνει» τον θεατή. Παρότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπαράγει με ακρίβεια το Studium, δηλαδή το ύφος, τη σύνθεση και την αισθητική, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν είναι σε θέση να παράγει Punctum. Το Punctum συνδέεται συχνά με στοιχεία που υπερβαίνουν την πρόθεση του φωτογράφου, με το τυχαίο, το απρόοπτο. Σε μια εικόνα που παράγεται αλγοριθμικά, κατά πόσο μπορεί να υπάρξει χώρος για εκείνη την απροσδόκητη λεπτομέρεια που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη εμπειρία;
Η μετάβαση από το φωτογραφικό ίχνος στη σύνθεση με τη χρήση αλγόριθμου δημιουργεί μια σειρά ερωτημάτων. Μπορεί μια AI εικόνα να μεταδώσει τον «αέρα» ενός προσώπου, αυτό το «μη αναλύσιμο συμπλήρωμα της ταυτότητας» που αναζητούσε ο Barthes; Πώς η ιδέα του Barthes ότι η φωτογραφία παράγει τον θάνατο ενώ διατηρεί τη ζωή εφαρμόζεται στις εικόνες της τεχνητής νοημοσύνης;
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αμφισβητεί μόνο τις βεβαιότητες της φωτογραφικής θεωρίας, αλλά μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει παρουσία, ίχνος και αλήθεια σε έναν οπτικό κόσμο όπου η φωτογραφία παύει να είναι μαρτυρία και γίνεται υπόθεση για το τι σημαίνει να βλέπουμε και τι να πιστεύουμε.
Χαρά Σκλήκα*
——
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
Barthes, R. (2008). Ο Φωτεινός Θάλαμος: Σημειώσεις για τη Φωτογραφία. (Ελλ. έκδ. Κέδρος)
Lavi, L. (2024). Ethical Imaginariums and Grassroots Metaphysics. Photography in Virtual Culture Conference
Οικονόμου-Πάντζου, Ν. (2025). Occasional glimpses of beauty: μια συνειρμική απόπειρα αποτύπωσης «του πραγματικού» στον χειροποίητο κινηματογράφο (ΕΑΠ)
Wells, L. (2015). Photography: A Critical Introduction. Routledge
*Info:
Η Χαρά Σκλήκα είναι υποψήφια διδάκτωρ στο Τμήμα Φωτογραφίας και Οπτικοακουστικών Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Φωτογραφία, Έρευνα και Μεθοδολογία. Σπούδασε Διοίκηση Τουρισμού στην Αθήνα και στη συνέχεια Φωτογραφία, ενώ παράλληλα εμπλούτισε τις γνώσεις της στο Central Saint Martins και στο London College of Communication.
Παράλληλα με το ερευνητικό της έργο στην επιμέλεια φωτογραφικών εκθέσεων, αναπτύσσει ανθρωποκεντρικά φωτογραφικά έργα. Στις δραστηριότητές της περιλαμβάνεται η ιδιωτική έκδοση φωτογραφικών λευκωμάτων. Έχει διατελέσει διευθύντρια παραγωγής στο Διεθνές Φεστιβάλ Φωτογραφίας της Αντιπάρου. Είναι συντονίστρια επικοινωνίας στο Διεθνές Φεστιβάλ Φωτογραφίας Photometria. Έχει συμμετάσχει σε πλήθος εκθέσεων, ενώ άρθρα και έργα της έχουν δημοσιευτεί στον ελληνικό και ξένο Τύπο.
