Roxana Savin – Στη διαμόρφωση των εικόνων μου, με ελκύει η ένταση
Το “I’ll Be Late Tonight” της Roxana Savin είναι ένα αυτοβιογραφικό πρότζεκτ που προσεγγίζει κριτικά ζητήματα οικιακότητας, έμφυλης εργασίας, ταυτότητας και σχέσεων εξουσίας μέσα σε πατριαρχικές κοινωνικές δομές. Ριζωμένο στην προσωπική της εμπειρία ως μητέρα που έμενε στο σπίτι, το έργο αναστοχάζεται τις κοινωνικοπολιτισμικές και ψυχολογικές διαστάσεις της απλήρωτης οικιακής και φροντιστικής εργασίας, η οποία συχνά παραμένει αόρατη και υποτιμημένη.
Το πρότζεκτ αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια μιας οκταετούς περιόδου που πέρασε σε μια περιφραγμένη κοινότητα εκπατρισμένων στη Ρωσία, όπου μετακόμισε αφού εγκατέλειψε την καριέρα της στη νομική. Μέσα σε αυτή την κοινότητα, οι άνδρες κατείχαν τη δημόσια σφαίρα ως οικονομικοί πάροχοι, ενώ οι γυναίκες, πολλές από τις οποίες είχαν αφήσει επαγγελματικές ζωές στις χώρες προέλευσής τους, ανέλαβαν πλήρως τις ευθύνες της φροντίδας. Η δημιουργία αυτού του έργου αποτέλεσε μια διαδικασία αυτοστοχασμού και αντίστασης, καθώς και μια προσπάθεια να εκφραστούν οι σύνθετες, συχνά ανείπωτες εμπειρίες των γυναικών μέσα στις οικιακές σφαίρες.
Με αφορμή αυτό το project, το photologio προσέγγισε τη φωτογράφο για μία συνέντευξη με την Αθηνά Αλκίνη.
Roxana Savin
Στο “I’ll Be Late Tonight”, η ασφάλεια του χώρου μετατρέπεται ταυτόχρονα σε κάτι ασφυκτικό. Πότε συνειδητοποίησες ότι αυτή η «άνεση» λειτουργεί ως μορφή εγκλεισμού;
Το “I’ll Be Late Tonight” δημιουργήθηκε όσο ζούσα σε μια κατοικία για εκπατρισμένους στη Ρωσία ως μητέρα που έμενε στο σπίτι, αφού είχα παραιτηθεί από τη δουλειά μου για να φροντίζω τα παιδιά μου. Πέρασα οκτώ χρόνια σε αυτή την κοινότητα, φιλοξενώντας οικογένειες εκπατρισμένων από διαφορετικές χώρες. Το συγκρότημα ήταν περιφραγμένο και παρακολουθούνταν όλο το εικοσιτετράωρο, με φύλακες ασφαλείας να περιπολούν συνεχώς στον χώρο. Ακριβώς δίπλα στο σπίτι μου, συρματοπλέγματα όριζαν τα όρια της ιδιοκτησίας.
Η κατοικία είχε σχεδιαστεί ώστε να είναι αυτάρκης και άνετη: υπήρχε διεθνές σχολείο, γυμναστήριο και ακόμη και κομμωτήριο–κέντρο ομορφιάς. Πολλές μητέρες που έμεναν στο σπίτι περνούσαν τον περισσότερο χρόνο τους μέσα στο συγκρότημα. Για τους εκπατρισμένους υπήρχε το γλωσσικό εμπόδιο· επιπλέον, οι μεγάλες καθημερινές μετακινήσεις προς την πόλη, μαζί με τους σκληρούς και μακρούς χειμώνες, έκαναν τις εξόδους λιγότερο ελκυστικές.
Κατά τη διάρκεια αυτών των οκτώ χρόνων, άρχισα να συνειδητοποιώ τα αισθήματα μοναξιάς και απομόνωσης που βίωνα, μαζί με την αίσθηση ότι ήμουν αόρατη ή υποτιμημένη ως μητέρα που έμενε στο σπίτι. Στην αρχή δεν αναγνώριζα αυτά τα συναισθήματα. Πίστευα ότι δημιουργούσα ένα πρότζεκτ για άλλες μητέρες που έμεναν στο σπίτι και ζούσαν στην ίδια κοινότητα. Τελικά κατάλαβα ότι το έργο ήταν πολύ πιο προσωπικό απ’ όσο είχα συνειδητοποιήσει. Δεν αφορούσε πραγματικά εκείνες· αφορούσε εμένα και τη δική μου εμπειρία μέσα σε αυτό το κλειστό περιβάλλον.
Roxana Savin
Το έργο σου περιγράφει εμπειρίες που συχνά διαμορφώνονται από το φύλο. Πιστεύεις ότι αυτή η εμπειρία θα είχε διαφορετική οπτική μορφή αν δεν ήταν έμφυλη; Πώς επηρεάζει αυτό τις αισθητικές και αφηγηματικές σου επιλογές;
Στο συγκρότημα εκπατρισμένων όπου ζούσα, σχεδόν πάντα ήταν η γυναίκα εκείνη που έβαζε την καριέρα της σε παύση για να στηρίξει τον σύντροφό της και να φροντίσει την οικογένεια. Οι πατέρες που έμεναν στο σπίτι ήταν σπάνιοι. Υπήρχαν, αλλά ήταν σίγουρα η εξαίρεση.
Τα στατιστικά δείχνουν ότι οι γυναίκες σε όλο τον κόσμο εξακολουθούν να επωμίζονται το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας των παιδιών και των οικιακών ευθυνών, ακόμη και όταν έχουν και αμειβόμενη εργασία. Η οικιακή ζωή θεωρούνταν για πολύ καιρό μέρος μιας «γυναικείας» σφαίρας. Ήμουν περιτριγυρισμένη από άλλες μητέρες σε παρόμοιες συνθήκες, και ο καθημερινός μου κόσμος έγινε ένας πολύ θηλυκός κόσμος.
Υπήρχε επίσης μια διαρκής πίεση να ανταποκρινόμαστε σε συγκεκριμένους ρόλους: να είμαστε υποστηρικτικές σύζυγοι, αφοσιωμένες μητέρες και να φέρουμε τον εαυτό μας με έναν συγκεκριμένο τρόπο, να ταιριάζουμε σε ιδανικά ομορφιάς και θηλυκότητας που η κοινωνία εξακολουθεί να προβάλλει. Ήθελα το έργο μου να αγγίξει όλες αυτές τις διαστάσεις. Χρησιμοποιώντας μια αισθητική που συχνά συνδέεται με τη θηλυκότητα, προσπάθησα να αποτυπώσω τόσο την άνεση όσο και τον περιορισμό που συνυπάρχουν μέσα σε αυτόν τον κόσμο.
Roxana Savin
Η καθημερινότητα που καταγράφεται είναι φορτισμένη με αόρατη, μη αναγνωρισμένη εργασία. Πώς μεταφράζεις το αόρατο σε εικόνα και ποιες οπτικές στρατηγικές χρησιμοποιείς;
Όταν μπαίνει κανείς σε ένα σπίτι που είναι καθαρό και τακτοποιημένο, όπου τα σιδερωμένα πουκάμισα είναι προσεκτικά τοποθετημένα στην ντουλάπα, τα πιάτα έχουν πλυθεί και μπει στη θέση τους, και τα παιδιά έχουν ήδη κοιμηθεί, είναι εύκολο να αντιληφθεί αυτή την κατάσταση τάξης ως κάτι φυσικό ή δεδομένο. Η εργασία που συντηρεί μια τέτοια τάξη συχνά παραμένει αόρατη. Μόνο όταν εμφανίζεται η αταξία, όταν κάτι βρίσκεται εκτός θέσης, γίνεται αντιληπτή η παρουσία αυτής της κατά τα άλλα αθέατης εργασίας.
Στη διαμόρφωση των εικόνων μου, με ελκύει αυτή η ένταση. Εισάγω ή αναζητώ μια διατάραξη μέσα σε έναν κατά τα άλλα συγκροτημένο και αρμονικό χώρο. Αυτή η αμφισημία γίνεται ένας τρόπος να αναλογιστώ τις κρυφές δομές, τις προσπάθειες και το συναισθηματικό κόστος αυτής της εργασίας.
Roxana Savin
Οι εσωτερικοί χώροι που φωτογραφίζεις δεν λειτουργούν απλώς ως σκηνικά· λειτουργούν ως ψυχικές καταστάσεις. Πώς αποφασίζεις πότε ένας χώρος «λέει αρκετά» χωρίς την ανθρώπινη παρουσία;
Υπάρχει ένας συνδυασμός στοιχείων- το τί υπάρχει μέσα στη σύνθεση, το κάδρο, το φως, τα χρώματα- που, όταν συνδυαστούν, μεταφέρουν την ψυχική κατάσταση που θέλω να αποδώσω. Συχνά κατασκευάζω σκηνικά βασισμένα σε παρατηρήσεις από την πραγματική μου ζωή. Απαιτεί πολλή δουλειά και είναι μια διαδικασία δοκιμής και σφάλματος.
Roxana Savin
Μπορεί ένας χώρος να είναι ένα πορτρέτο;
Ένα πορτρέτο μπορεί να μεταφέρει μια ατμόσφαιρα ή ένα συναίσθημα. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για έναν χώρο. Ένας εσωτερικός χώρος σπάνια είναι ουδέτερος· φέρει τα ίχνη εκείνων που τον κατοικούν. Το φως, το χρώμα, η διάταξη και ιδιαίτερα η απουσία μπορούν να δημιουργήσουν ένα συγκεκριμένο συναισθηματικό κλίμα. Ένα δωμάτιο μπορεί να μοιάζει τεταμένο, τρυφερό, καταπιεστικό ή ήρεμο. Με αυτή την έννοια, ο χώρος λειτουργεί σαν πορτρέτο των ανθρώπων που τον κατοικούν.
Roxana Savin
Υπάρχει μια ένταση ανάμεσα στην οικειότητα και τον περιορισμό. Πώς διαχειρίζεσαι αυτή τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ατομική εμπειρία και σε μια ευρύτερη συλλογική συνθήκη;
Η δημιουργία του “I’ll Be Late Tonight” αποτέλεσε έναν ουσιαστικό τρόπο να συνδεθώ με άλλες γυναίκες που συμμετείχαν στο πρότζεκτ και μια αφορμή να μοιραστούμε τις εμπειρίες μας από τη μητρότητα. Μέσα από αυτές τις αλληλεπιδράσεις συνειδητοποίησα ότι υπάρχουν πολλές πλευρές της μητρότητας που καταπιέζονται, και ότι πολλές γυναίκες διστάζουν να εκφράσουν συναισθήματα όπως ο περιορισμός ή η υπερφόρτωση, επειδή φοβούνται ότι θα κριθούν ή θα χαρακτηριστούν «κακές μητέρες».
Αυτό με έκανε να σκεφτώ πόσο σημαντικό είναι να μιλάμε ανοιχτά στην κοινωνία για τις δυσκολίες και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, αντί να εξιδανικεύουμε τη μητρότητα.
Υπάρχει τεράστια πίεση για τις μητέρες να δείχνουν μόνο τη θετική πλευρά των πραγμάτων και να προβάλλουν την εικόνα της τέλειας μητέρας, της τέλειας συζύγου ή της τέλειας οικογενειακής ζωής.
Roxana Savin
Στο έργο σου, ο χρόνος δεν εμφανίζεται γραμμικός αλλά επαναληπτικός, καταλήγοντας να παρουσιάζεται σχεδόν στάσιμος. Πώς δουλεύεις με την αίσθηση της διάρκειας και της επανάληψης μέσα σε μία μόνο εικόνα;
Οι οικιακές δουλειές είναι επαναληπτικές, και οι κύκλοι του πλυσίματος, της καθαριότητας και της προετοιμασίας των γευμάτων μπορεί να μοιάζουν ατελείωτοι. Όταν βρίσκεσαι στο σπίτι μόνος ενώ όλοι οι υπόλοιποι στην οικογένεια λείπουν, αντιλαμβάνεσαι διαφορετικά το πέρασμα του χρόνου.
Στο photobook “I’ll Be Late Tonight”, δούλεψα με την επανάληψη ακολουθιών που απεικονίζουν οικιακές εργασίες, εναλλασσόμενες με εικόνες τοπίου, όλες τραβηγμένες κατά τη διάρκεια των μακρών χειμερινών μηνών. Την ίδια στιγμή, όσον αφορά τις μεμονωμένες εικόνες, επέλεξα να απεικονίσω τις γυναίκες με έναν πιο στοχαστικό τρόπο, που θα μπορούσε να μεταδώσει αυτό το αίσθημα του χρόνου που μοιάζει να έχει σταματήσει.
Roxana Savin
Η φωτογραφία σου φαίνεται να λειτουργεί μέσα από την αφαίρεση και την υπαινικτικότητα. Πόσο σημαντικό είναι να αφήνεις χώρο για την ερμηνεία του θεατή;
Πάντα ήθελα να δημιουργήσω ένα έργο που να κάνει τους ανθρώπους περίεργους για το τί αντιπροσωπεύει μια εικόνα και να θέλουν να μάθουν περισσότερα. Αντί να προσφέρω μια σταθερή ερμηνεία ή μια μοναδική, αυθεντική οπτική, προτιμώ να αφήνω χώρο για αμφισημία. Θα ήθελα να επιτρέψω στους θεατές να φέρουν τις δικές τους εμπειρίες, υποθέσεις και ερωτήματα στο έργο και να εμπλακούν με τα θέματά του μέσα από προσωπικό στοχασμό.
Η εμπειρία δεν είναι ποτέ ομοιόμορφη. Υπάρχει ένα ευρύ φάσμα πραγματικοτήτων και όλες είναι έγκυρες με τον δικό τους τρόπο. Οι εικόνες παρουσιάζουν εσωτερικούς χώρους που φαίνονται τακτοποιημένοι, αρμονικοί, ακόμη και «τέλειοι». Με μια πρώτη ματιά μπορεί να υποδηλώνουν άνεση, σταθερότητα ή επιτυχία. Ωστόσο, κάτω από αυτή τη συγκροτημένη επιφάνεια, το έργο θέτει ερωτήματα για τις προσδοκίες και τους περιορισμούς που ενσωματώνονται στους παραδοσιακούς έμφυλους ρόλους. Η κριτική δεν είναι άμεση ή συγκρουσιακή· λειτουργεί πλάγια, μέσα από την ατμόσφαιρα, την επανάληψη και διακριτικές διαταράξεις.
Με ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικοί θεατές ανταποκρίνονται σε αυτή την ένταση. Σε μια περίπτωση, μια γυναίκα με πλησίασε για να μου πει ότι θεώρησε πως οι εικόνες απεικονίζουν μια όμορφη και ελκυστική ζωή.
Roxana Savin
Πώς έχει εξελιχθεί η σχέση σου με τον χώρο ως θέμα, από τα πρώτα σου έργα μέχρι σήμερα;
Το πιο πρόσφατο σώμα έργου μου εξερευνά τις πεποιθήσεις γύρω από τη μεταθανάτια ζωή, αναφερόμενο στη μυθολογία, σε αρχαία έθιμα και παραδόσεις της αγροτικής Ρουμανίας. Το αγροτικό περιβάλλον, ειδικότερα, φέρει μια ιδιαίτερη χρονική πυκνότητα. Υπάρχουν στρώματα ιστορίας και πίστης που συνυπάρχουν σε έναν χώρο όπου η πραγματικότητα και η φαντασία αρχίζουν να συγχέονται.
Με παρόμοιο τρόπο, το πρότζεκτ χρησιμοποιεί σκηνοθετημένα στοιχεία που συγχωνεύονται με τεκμήρια ντοκουμέντου, αν και μέσα από μια διαφορετική οπτική γλώσσα από το “I’ll Be Late Tonight”. Οι εικόνες υιοθετούν μια ονειρική, σχεδόν παραισθητική ατμόσφαιρα, προκαλώντας μια αίσθηση αναστολής ανάμεσα σε κόσμους και καταστάσεις ύπαρξης.
Roxana Savin
Info:
Η Roxana Savin είναι εικαστική καλλιτέχνις και βραβευμένη δημιουργός photobook, που εργάζεται με τη φωτογραφία και την κινούμενη εικόνα. Η Savin ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές (MA) στη Φωτογραφία με διάκριση στο Falmouth University στο Ηνωμένο Βασίλειο. Με καταγωγή από τη Ρουμανία, το πολυσχιδές έργο της επηρεάζεται από προσωπικές εμπειρίες και την πλούσια πολιτισμική της κληρονομιά, διερευνώντας θέματα όπως η ταυτότητα, το αίσθημα του ανήκειν, οι έμφυλοι ρόλοι και η θέση της γυναίκας στη σύγχρονη κοινωνία.
Τα έργα της έχουν παρουσιαστεί σε εκθέσεις στην Ελβετία, τη Γαλλία, τη Ρουμανία, τη Σλοβακία, τη Ρωσία, την Ολλανδία και την Εσθονία, ενώ έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα όπως το Financial Times Magazine, το British Journal of Photography, το Der Greif, το Royal Photographic Society Magazine, το Photomonitor και το ARTdoc Magazine, μεταξύ άλλων. Το φωτογραφικό της βιβλίο “I’ll Be Late Tonight” τιμήθηκε με Silver Award στα PX3 Paris και έλαβε Honorable Mention στο Encontros da Imagem Book Award.
Η μικρού μήκους ταινία της “Rhythms of Restraint” τιμήθηκε με το βραβείο Best Experimental Short στα SFAAF Awards (Χιλή) 2024, έλαβε Honorable Mention στο WAEFF (Νέα Υόρκη) 2025 και συμμετείχε στο Berlin Women Cinema Festival 2025. Η Roxana Savin ζει στη Γενεύη και εργάζεται μεταξύ Ελβετίας και Ρουμανίας.
