Το σουρεαλιστικό σύμπαν του David Lynch

Το σουρεαλιστικό σύμπαν του David Lynch

David Lynch Eraserhead-1977

Ζωγραφική σε κίνηση

Μια μέρα καθόμουν σε ένα μεγάλο στούντιο και ζωγράφιζα. Ξαφνικά από τα φυτά (που ζωγράφιζα) άρχισαν να κινούνται, άκουσα τον άνεμο και σκέφτηκα πόσο φανταστικό είναι αυτό και έτσι άρχισα να αναρωτιέμαι αν ο κινηματογράφος είναι ένας τρόπος για να κάνεις τη ζωγραφική να κινείται

Δημιουργικό πνεύμα από νωρίς, ξεκίνησε ως ζωγράφος, χωρίς να έχει την παραμικρή ιδέα για τη σκηνοθεσία.
Στηn ταινία μικρού μήκους Curtains upτης Stella MacCartney εξηγεί γιατί αγαπά τον κινηματογράφο, πώς μέσω μιας ποιητικής και αφαιρετικής διαδικασίας ο σκηνοθέτης μπορεί να πει σπουδαία πράγματα. Πιο συγκεκριμένα, παρομοίασε τις αφηρημένες έννοιες και ιδέες των ταινιών του με “ψάρια” που διαρκώς ξεγλιστρούν.

Τα κινηματογραφικά του πλάνα θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με αφαιρετικούς πίνακες ζωγραφικής, γεμάτους αινιγματικούς γρίφους και συμβολικά στοιχεία που εστιάζουν στα πρόσωπα των πρωταγωνιστών όπου κάθε συναίσθημα βιώνεται κάτω από ένα πέπλο σιωπηλής έντασης.

Αινιγματικοί διάλογοι που κάνουν το αίσθημα της υπαρξιακής αγωνίας ακόμη πιο έντονο και επιτακτικό. Βία, σουρεαλιστική διάθεση που κυριαρχεί, νοσηρός ερωτισμός με στοιχεία νουάρ, μοιραίες γυναίκες,  επιρροές από ευρωπαϊκό κινηματογράφο, επιθυμίες που υποβόσκουν είναι κάποια από τα στοιχεία που θα συναντήσει κάποιος στο έργο του.
Ο David Lynch σαν να σκηνοθετεί ένα θέατρο του παραλόγου με εκπληκτική μαεστρία,  όπου οι ηθοποιοί είναι μαριονέτες και τα νήματα που τους δένουν, οι ψυχολογικές τους μεταπτώσεις δημιουργεί μια πνιγερή και ασφυκτική ατμόσφαιρα την οποία προβάλλει και μεταβιβάζει στο θεατή.

Η λογική των ονείρων
Τα φιλμ του οδηγούν το θεατή σε ένα ταξίδι στην ονειρική διάσταση όπου η αβεβαιότητα και η αποσπασματικότητα κυριαρχούν. Οι ταινίες του, όπως τα όνειρα, μπορούν να ερμηνευτούν αλλά όχι να κατανοηθούν.
Η χρήση λιτών σκηνικών σε συνδυασμό με τα ακραία κοντινά πλάνα στα πρόσωπα των πρωταγωνιστών, ( Αρκετά συχνά ο Lynch επιλέγει στις ταινίες του τα αργά fade in/out θέλοντας να τονίσει τη ροή του χρόνου που μεσολαβεί), η αμφισημία των χαρακτήρων τους, τα συμβολικά αντικείμενα, οι υποδηλώσεις μετάβασης μεταξύ συνειδητού και ασυνείδητου και η μουσική του μόνιμου συνεργάτη του Angelo Badalamenti ενισχύουν το νοσηρό και ζοφερό περιβάλλον που θα μπορούσε κάλλιστα να παρομοιαστεί με εφιάλτη.

Ο Lynch δημιουργεί αλληγορικά όνειρα με σκοτεινή διάθεση. Ενοχλητικές ιστορίες που αφορούν μονόπλευρους εμμονοληπτικούς έρωτες και τη συναισθηματική συντριβή πάντα με διαστροφικούς αφηγηματικούς τρόπους , θέλοντας να θίξει ό,τι κρύβεται κάτω από την επιφανειακή ήσυχη αμερικάνικη κοινωνία, θέλοντας με αυτό το τρόπο να αποδομήσει το αρχέτυπο του Αμερικάνικου όνειρου.

David Lynch – Blue Velvet

Οι ταινίες του έχουν συνήθως στοιχεία αισθητικής από την “αφελή και αθώα” εποχή της επαρχιακής Αμερικής του ’50 που μεγάλωσε. Ξεκινώντας με το προοίμιο Blue Velvet (1986) συνέχισε τη δημιουργία σουρεαλιστικών φιλμ όπως η σειρά Twin Peaks (1992), Lost Highway ( 1997), και Mullholand Drive (2001) διαπραγματευόμενος πάντα τις έννοιες του κακού, του εγώ και του θανάτου, βυθίζοντας το θεατή σε αλλόκοτες καταδύσεις στο υποσυνείδητο.

Ως παιδί μεγάλωσα σ’ ένα περιβάλλον με κομψά σπίτια, κατάφυτους δρόμους, μπλε ουρανούς, ξύλινους φράχτες, πράσινο γρασίδι και κερασιές. Όπως ακριβώς, δηλαδή, φαντάζεσαι κάποιος τη μεσοαστική Αμερική.

Αλλά οι κερασιές εκκρίνουν ένα πηχτό υγρό, το οποίο προσελκύει μαύρα, κίτρινα και ορισμένα κόκκινα μυρμήγκια γύρω του. Έτσι ανακάλυψα ότι, αν κανείς κοιτάξει λίγο πιο προσεκτικά αυτόν τον όμορφο κόσμο, θα βρει πάντα από κάτω κόκκινα μυρμήγκια. Επειδή μεγάλωσα σ’ενα όμορφ κόσμο, οτιδήποτε άλλο ήταν μια αντίθεση.

Το πραγματικό βουλιάζει μέσα στο φανταστικό και το αντίθετο όπως συμβαίνει σε μια σχιζοειδή προσωπικότητα που δεν μπορεί να κάνει ξεκάθαρη τη διάκριση των δυο.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ο καθένας μας διαβάζει και μεταφράζει την πραγματικότητα με ένα υποκειμενικό τρόπο. Στη φαντασία μας υπάρχει αρκετή πραγματικότητα κλεμμένη από τον κόσμο των ιδεών. Αισθήσεις, εμπειρίες, βιώματα, συναισθήματα, καθορίζουν το τρόπο που θα κάνουμε ανάγνωση του εξωτερικού κόσμου και συνεπακόλουθα και του έργου του Lynch.

David Lynch – The elephant man

Το κινηματογραφικό έργο του David Lynch δε δίνει απαντήσεις στους θεατές, δημιουργεί αναπάντητα ερωτήματα που μπορείς να στριφογυρίζεις για μέρες στο μυαλό σου, σαν μια ταινία που δε σταμάτησε ποτέ, παρά συνεχίστηκε με σκηνοθέτες εμάς τους ίδιους.
Μέσα από το έργο του προσπαθεί να μας υπενθυμίσει ότι δεν υπάρχει λογική εξήγηση για όλα. Κάθε άνθρωπος διαθέτει ανεξερεύνητες και νοσηρές πτυχές που πολλές φορές αγνοεί και ο ίδιος. Το σύμπαν του Lynch είναι ένας κόσμος που καλεί το θεατή να εμπιστευτεί το υποσυνείδητο και τα βαθύτερα συναισθήματά του.

Η κινηματογράφηση του υποσυνείδητου
Ο David Lynch επιλέγει με ακρίβεια κάθε λεπτομέρεια του κάδρου σύμφωνα με το διευθυντή φωτογραφίας Peter Daming στις ταινίες Lost Highway, Inland Empire, Mullholland Drive, Twin Peaks: The return. Η δημιουργία ενός υποφωτισμένου ατμοσφαιρικού σκηνικού με έντονα χρώματα με έμφαση στο κόκκινο, μαύρο και άσπρο μαζί με τη μεγέθυνση κινούμενων αντικειμένων που συχνά δεν είναι σημαντικά για τη συνεχόμενη πλοκή, προσθέτουν νόημα και συμβολισμούς στην ιστορία.

Σε σκηνές που συμβαίνουν σημαντικές διεργασίες σκέψης τα πλάνα είναι κοντινά στα πρόσωπα ή άλλα σωματικά μέρη με τη μετάβαση να γίνεται μέσω ξεθωριάσματος της εικόνας. Κάθε κάδρο είναι ένας πίνακας εν κινήση για τον David Lynch που σε συνδυασμό με τη φωτογραφία του Daming ή του Frederick Elmes ενισχύει το σουρεαλιστικό ύφος των ταινιών του.

David Lynch – Lost highway 1996

Παρατηρώντας συνολικά το έργο του, θα δούμε ελάχιστες σκηνές γυρισμένες στο φως του ήλιου. Πολλές σκηνές, θέλοντας να τονιστεί το στοιχείο της ασάφειας, είναι τόσο υποφωτισμένες που ο θεατής σχεδόν δεν μπορεί να δει την εξέλιξη της πλοκής, όπως στο Blue Velvet με διευθυντή φωτογραφίας τον Fredric Elmes.

Πολλές λήψεις αρχίζουν με μια απροσδιόριστη, θολή εστίαση της φωτογραφικής μηχανής η οποία υπογραμμίζεται από τους σιωπηλούς ήχους μέχρι να μετατραπεί σε μια παλλόμενη ηχώ που προσδίδει σχεδόν υπερρεαλιστική αίσθηση στο περιβάλλον και το περιθώριο.

Πολλές φορές ο Peter Daming αφαιρεί τους φακούς από τις κάμερες για να θολώσει μια συγκεκριμένη σκηνή, δημιουργώντας το αίσθημα της σύγχυσης που σε συνδυασμό με τα διαφορετικά επίπεδα σκοταδιού μεταβιβάζει στους θεατές επιτυχημένα τις ψυχολογικές μεταπτώσεις των ηρώων, ακολουθώντας μια διαδρομή που μοιάζει με συναισθηματικό τρενάκι του τρόμου.

Η κινηματογράφηση του Lynch είναι ένας συνδυασμός απόκοσμων ήχων, σκιών και έντονων χρωμάτων. Συνηθίζει να χρησιμοποιεί παράξενες γωνίες λήψης, πιο συγκεκριμένα, μπορεί να κάνει λήψη σε μια γωνία του δωματίου, κάτω από ένα τραπέζι, μέσα από μια κρυστάλλινη σφαίρα, παίζει με το φως και τη σκιά με τρόπους ασυνήθιστους για του περισσότερους κινηματογραφιστές.

H κάμερα έχει συχνά μια λειτουργία αφήγησης και σχολιασμού. Παράλληλα με την απεικόνιση των αφηγηματικών, συμβολικών και ακουστικών στοιχείων της ταινίας, αντανακλά θέματα αλλαγής ταυτότητας και μετατόπισης από την πραγματικότητα στο όνειρο.


David Lynch

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννημένος το 1946 σε μια μεσοαστική οικογένεια στη Missoula της Montana, σπούδασε ζωγραφική στην Ακαδημία Καλών Τεχνών στην Pensulvania. Εκεί ξεκίνησε πειραματικά τη δημιουργία ταινιών μικρού μήκους. Όταν μετακόμισε στο Los Angeles δημιούργησε την πρώτη σουρεαλιστική ταινία τρόμου, με τίτλο Erasehead (1977). To 1980 ήρθε η καταξίωση με το Elephant Man. Το 1984 η δημιουργία του Dune θεωρήθηκε μαι εισπρακτική αποτυχία, το 1986 όμως το νεονουάρ Blue Velvet, παρά τις αντιδράσεις για υπερβολική βία, άνοιξε ένα νέο κύκλο επιτυχίας, ξεκινώντας τη δεύτερη περίοδο της κινηματογραφικής του καριέρα,ς δημιουργώντας ταινίες χωρίς γραμμική αφηγηματική δομή, όπως η λογική των ονείρων. Συνέχισε με τη σειρά μυστηρίου και τρόμου Twin Peaks (1991). Ακολούθησε το Wild at Heart (1990). Δημιούργησε επίσης ένα κινηματογραφικό prequel, Twin Peaks: Fire walk with me (1992), λίγο πιο μετά την οικογενειακή ταινία Straight Story (1999). Το 1997 συνεχίζει στο ίδιο σουρεαλιστικό ύφος με το Lost Highway, το Mullholand Drive (2001) και Inland Empire (2006).
Συμμετείχε στη δημιουργία λίγων επεισοδίων του Showtime Twin Peaks (2017).
H δημιουργικότητά του δεν περιορίζεται στον κινηματογράφο και τη ζωγραφική. Είναι μουσικός, ηθοποιός, φωτογράφος. Έχει χαρακτηριστεί από τον Guardian ο σημαντικότερος σκηνοθέτης της εποχής μας.

Σχετικά άρθρα