Ο Don McCullin έγινε διάσημος για τις πολεμικές του φωτογραφίες. Η ζωή τον προίκισε με θάρρος και σίγουρα θράσος, πείσμα, επιμονή, συναισθηματική και σωματική αντοχή και τη διαύγεια πνεύματος που χρειάστηκε, ώστε για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες να έχει βρεθεί αυτόπτης μάρτυρας της φρίκης του πολέμου, και όχι πάντα από την αρεστή πλευρά.

O ίδιος αποτάσσεται τον τίτλο του πολεμικού ανταποκριτή, κάτι που πια είναι ευρέως γνωστό, τόσο όσο ο διάσημος στρατιώτης του², αποδεικνύει όμως την αποστροφή του σε αυτόν τον ρόλο με το υπόλοιπο έργο του. Ο McCullin θέλει να φωτογραφίζει την ίδια τη ζωή, τους ανθρώπους και όλα όσα την κάνουν αυτό που είναι – καλή ή κακή – σε κάθε δεδομένη στιγμή. Όπως αναφέρει ο Sir Harold Evans στον πρόλογο του μεγάλου βιβλίου με το όνομα του φωτογράφου, στον McCullin αρέσουν οι άνθρωποι γι’ αυτό που είναι, δεν επιδιώκει με τις φωτογραφίες του να τους μετατρέψει σε κάτι άλλο³ .

Το ζευγάρι που περνάει τις γραμμές του τρένου στο Κονσέττ, πόλη στην οποία γινόταν παραγωγή ατσαλιού (steel town), λέει, στο ένα κάτι του δευτερολέπτου που κινήθηκε το κλείστρο της τότε – 1974 – αναλογικής μηχανής του McCullin, όλα όσα ο φωτογράφος επιχειρεί να πει με λόγια στις εκατοντάδες συνεντεύξεις του. Ψάχνει την φωτογραφία του μέσα στην κανονική ζωή, στην καθημερινότητα.

Το ζευγάρι είναι το «θέμα», το ζευγάρι είναι και ο τίτλος. Όλα φαίνονται να αφορούν σε αυτούς τους δύο ανθρώπους: το ύφος, η στάση, η σχέση, το προσεγμένο ντύσιμο του άντρα και οι ψηλές μπότες της γυναίκας, το κάτι σαν δαχτυλίδι που γυαλίζει στο αριστερό χέρι του και το τσιγάρο που κρέμεται από το δεξί δικό της, η στάση του μπροστά, πιο πολύ σαν να την προστατεύει παρά σαν να θέλει να προηγηθεί, και το βλέμμα τους, κατευθείαν μέσα στον φακό. Το κάδρο όμως δεν ξεγελάει· σχεδόν μειδιά ειρωνικά στο πρόσωπο του θεατή. Καθορίζεται από την φορά των γραμμών που ξεκινάει από το ζευγάρι, από τις μπότες της γυναίκας που πατάει επάνω στις γραμμές, και μας κατευθύνει με ταχύτητα προς το βάθος, στο φόντο, όπου οι καμινάδες απελευθερώνουν καπνό, με ειρωνικά αντίστροφη αναλογία: η πιο μεγάλη λίγο και η πιο στενή πολύ. Το τοπίο είναι θλιβερό, δεν φαίνεται να υπάρχει άλλη ζωή, μόνο κάποια οικήματα που έχουν δει καλύτερες μέρες (ελπίζουμε…).

Δεν μπορεί κανείς να πει με σιγουριά αν το μακρινό πια 1974 υπήρχε έστω και υποψία περιβαλλοντικών ανησυχιών. Μπορεί όμως με λίγη προσεκτική μελέτη της εικόνας να δει πέρα από το προφανές. Την προσπάθεια των καθημερινών ανθρώπων να ζήσουν την καλύτερη δυνατή εκδοχή της ζωής που τους δόθηκε. Αυτή η αίσθηση δεν εγκαταλείπει ποτέ τον McCullin στο εκτός μετώπων έργο του: να δοξάζει μέσα από τις εικόνες του αυτούς που δεν θα δοξαστούν ποτέ μέσα από σημαντικά γεγονότα για τα οποία μιλούν τα δελτία ειδήσεων. Οι ίδιοι άνθρωποι που περισσότερο του θυμίζουν τις δικές του καταβολές. Το 1974 δεν ήταν αυτός που είναι σήμερα, σήμερα που θεωρούμε σημαντικό να του αφιερώνουμε κείμενα, βιβλία και εκθέσεις, και ίσως γι’ αυτό οι φωτογραφίες εκείνης της εποχής, αυτές που δεν έγιναν πρωτοσέλιδα και εξώφυλλα βιβλίων, να μιλούν περισσότερο για τον άνθρωπο που τις τράβηξε, αυτές …. και όλες τις άλλες, τις δύσκολες, τις δυσάρεστες.
_______
[1] Παράφραση της λατινικής πρότασης Dulcis In Fundo που σημαίνει ότι το καλό, ή ειρωνικά, το πολύ κακό, έρχεται στο τέλος.
[1] Αναφορά στην φωτογραφία με τίτλο “Shellshocked Soldier” του 1968, από την Πολιορκία της Χουέ, στον πόλεμο του Βιετνάμ.
[1] Don McCullin, Εκδόσεις Jonathan Cape, 2015. “He likes people as they are; he does not want to turn them into something else”, Sir Harold Evans, Introduction

Η γλώσσα της φωτογραφίας μας περιγράφει μία κατάσταση με απόλυτη ακρίβεια. Ένας άντρας και μία γυναίκα σε πρώτο πλάνο, τα ρούχα που φορούν είναι κομψά, μας κοιτούν. Δείχνει χειμωνιάτικο τοπίο και η γυναίκα κρατάει τον άντρα με το ένα χέρι και από το άλλο κρατάει ένα τσιγάρο. Επίσης το ντύσιμο μας παραπέμπει σε μία εποχή της δεκαετίας του ΄60.

Το παράδοξο και σουρεαλιστικό στοιχείο είναι ότι αυτό το ζευγάρι περιστοιχίζεται από αυτό το βιομηχανικό τοπίο, με την καμινάδα πάνω από τα κεφάλια τους να καπνίζει, τις γραμμές του τρένου, την ομίχλη στο βάθος και το λασπωμένο έδαφος. Δεν θα φανταζόμασταν ένα ζευγάρι με αυτό το ντύσιμο και το παρουσιαστικό να βρίσκεται σε αυτό το τοπίο και είναι αυτό που μας προκαλεί σε πρώτη ανάγνωση μία έκπληξη και ένα κοντράστ.

Όλοι μας, ως θεατές μίας φωτογραφίας κάνουμε αυτό ακριβώς. Στοιχειοθετούμε τις πληροφορίες που μας δίνει μία φωτογραφία και προσπαθούμε να τις κατατάξουμε μέσα στον χρόνο και τον χώρο. Στην προκειμένη περίπτωση θα λέγαμε ότι ίσως είναι στην Αγγλία ή γενικά Βόρεια Ευρώπη την δεκαετία του 60 ή 70.

Αυτή είναι πάντα η πρώτη προσέγγιση σε μία φωτογραφία. Η προσπάθεια κατανόησης. Μία λογική επεξεργασία του εγκεφάλου, που προσπαθεί να διαβάσει την φωτογραφία. Οι πρώτες ερωτήσεις είναι πάντα, που είναι αυτό; ή ποιοι είναι αυτοί; Προτείνω έναν άλλο τρόπο να διαβάζουμε και να προσεγγίζουμε τις φωτογραφίες. Να τις διαβάζουμε με τις αισθήσεις μας και να αφεθούμε στο αποτέλεσμα που μας δίνεται σαν απόλαυση. Να μπαίνουμε μέσα στην φωτογραφία με τις δικές μας εμπειρίες και να είναι αυτός ο τρόπος πρώτης προσέγγισης και όχι η κατανόηση των χαρακτηριστικών.

Αυτό προσπαθώ να περάσω και στους μαθητές μου. Κατά την προσωπική μου άποψη η συγκεκριμένη φωτογραφία πετυχαίνει έναν έντονο κοινωνικό σχολιασμό που έχει σχέση με τον τρόπο ζωής των ανθρώπων. Η εκβιομηχάνιση και ο αστικός τρόπος ζωής είναι στο επίκεντρο της φωτογραφίας και το πετυχαίνει με καθαρά φωτογραφικά μέσα, χωρίς λεζάντες, λόγια και εξηγήσεις. Γι’ αυτό θεωρώ ότι είναι μία πολύ δυνατή φωτογραφία και το σχόλιο είναι τόσο δυνατό και στα θετικά είναι ότι ο φωτογράφος κρατάει μία απόσταση συναισθηματικής εμπλοκής.

Από την άλλη, ο λόγος που με συγκινεί αυτή η φωτογραφία έχει καθαρά σχέση με τις δικές μου αναφορές και εμπειρίες από μία άλλη εποχή που έχει πια περάσει.