Τεχνητή Νοημοσύνη: το νέο ήθος (και η ηθική) στη φωτογραφία

7 + 1 φωτογράφοι μιλούν εν όψει της παγκόσμιας ημέρας της φωτογραφίας για τα νέα δεδομένα που έχουν αρχίσει και εμφανίζονται στην ψηφιακή τεχνολογία και είναι σαφές ότι έχουν αρχίσει και επηρεάζουν τον χώρο και την τέχνη της φωτογραφίας.
7 + 1 φωτογράφοι…
7 φωτογράφοι, που είναι και παράλληλα δάσκαλοι φωτογράφοι και 
1 φωτογράφος, που πειραματίστηκε με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ).
7 + 1 φωτογράφοι που με τις απόψεις τους θα μας βοηθήσουν να ανιχνεύσουμε τον άγνωστο -κατά πολλούς- χάρτη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στη χρήση της φωτογραφίας.
Είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) νέο ήθος στη φωτογραφία; Αποτελεί παραποίηση μιας πραγματικότητας; ή δημιουργία μιας νέας πραγματικότητας (που αυτή άλλωστε «συνυπάρχει» με τη φωτογραφία σχεδόν από τη γέννησή της);   
Και η «παραγγελία» κατασκευής/δημιουργίας μιας φωτογραφίας μέσω μια πλατφόρμας της ΤΝ, άνευ χρήσης φωτογραφικής κάμερας είναι μια πράξη ηθική γιατί πώς θα κριθεί ο «παραγγέλων» απέναντι στον «κλασικό» φωτογράφο;
Ένα άλλο ερώτημα που προκύπτει και απασχολεί είναι: Ποια είναι η συμβολή του ανθρώπου στην τελική δημιουργία; Εάν η φωτογραφία έχει δημιουργηθεί κυρίως από το σύστημα AI, τότε σε ποιο βαθμό μπορεί να θεωρηθεί ανθρώπινο έργο; Η απουσία της ανθρώπινης παρέμβασης καθιστά δύσκολη την αναγνώριση της δημιουργικής συνεισφοράς του ατόμου που παρείχε την αρχική ιδέα.

Το photologio ευχαριστεί τους φωτογράφους που ανταποκρίθηκαν στην πρόσκλησή μας να συμμετάσχουν σε αυτή τη μικρή έρευνα: Κ. Αργυριάδη, Β. Γεροντάκο, Χ. Κακαρούχα, Χ. Καλλιγιάννη, Μ. Κουγεμήτρο, Ι. Λαδογιάννη, Α. Νάσιο και Τ. Σχίζα.

Ξεκίνησα από φιλμ, με το αγαπημένο σε πολλούς Kodak tri-x 400 και στην πορεία αφού πειραματίστηκα από pinhole μέχρι φωτογράμματα στο σκοτεινό, ακολούθησα την ψηφιακή τεχνολογία. Τώρα πια έχω μια μικρή mirrorless για το δρόμο και μια πιο μεγάλη για τα υπόλοιπα.

Όταν ήρθε το ΑΙ δεν χάρηκα καθόλου, όπως συμβαίνει πάντα σε τέτοιες μεγάλες αλλαγές. Νόμιζα ήρθε το τέλος της ανθρώπινης δημιουργίας. Τώρα νιώθω, χωρίς να δηλώνω φανατικός υπέρμαχος του ΑΙ πως η δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου είναι ακόμη στην πολύ αρχή της, παρά στο τέλος της.

Εμείς οι φωτογράφοι θεωρούμε ,αυτόνομα και πολύ όμορφα, ότι κάνουμε κάτι μαγικό με αυτήν την ενασχόλησή μας. Είτε η μαγεία του σκοτεινού θαλάμου, είτε η άγρα της κάθε φωτογραφίας αποτελεί μια τελετουργία. Υπάρχει σίγουρα κάτι μαγικό.

Κωστής Αργυριάδης

Μαγικό είναι και να μετουσιώνεις τον λόγο σου σε εικόνα. Είναι, για μένα, ένα είδος δημιουργίας. Ίσως να είναι περισσότερο εργαλειακή η δημιουργία του ΑΙ, ίσως για πολλούς να είναι “ντεγκαβλέ” το να κάθεσαι μπροστά σε μια οθόνη και να φτιάχνεις εικόνες. Δεν αντιλέγω. Υπάρχει όμως χώρος για ολ@, η τέχνη είναι οικουμενική και ο χρόνος μας σε αυτόν τον κόσμο περιορισμένος, οπότε εγώ θα εκμεταλλευτώ κάθε πιθανό μέσο για να δημιουργήσω χωρίς τέλος. Για παράδειγμα θα αρχίσω ζωγραφική τον Σεπτέμβριο. Δεύτερο παράδειγμα θα επενδύσω κάποιο χρόνο να μελετήσω εις βάθος το ΑΙ. Δεν διαχωρίζω καμία τέχνη από την άλλη, όλα είναι ενιαία αν έχεις κάτι στο μυαλό σου και πιστεύεις ότι πρέπει να διατυπωθεί με κάποιον τρόπο. Βίντεο, ζωγραφική, φωτογραφία, ΑΙ, ποίηση, κ.ο.κ.

Ας χωρίσουμε χοντρικά σε δύο μεγάλες κατηγορίες την ενασχόληση με το ΑΙ και τη φωτογραφία. Πρώτον, η χρήση του για εικόνες που μπορούμε να κάνουμε και μόνοι μας και δεύτερον στις εικόνες που δεν θα γινόταν χωρίς αυτό το μέσο.

Όσον αφορά το πρώτο, δεν είμαι ο πρώτος και ελπίζω να μην είμαι ο τελευταίος που λέει ότι στην τέχνη τα πάντα επιτρέπονται, το κάθε μέσο, ο κάθε τρόπος έκφρασης. Μην ξεχνάμε πως χωρίς εμάς δεν θα υπήρχαν ποτέ τα δημιουργήματα μας, όποια και αν είναι αυτά. Δεν μιλάω και δεν διαχωρίζω εδώ κάποιες απλές εικαστικές προσπάθειες ενός νέου (σε φωτογραφική ηλικία) ασχολούμενο με το ΑΙ με κάποιο ολοκληρωμένο project κάποιου μεγαλύτερου. Δεν βρίσκω κάτι λάθος, ούτε απαιτώ από κανέναν φωτογράφο να μου δείξει κάτι “με τα χεράκια του” μου αρκεί να φτάνει κάποιος σε ένα όμορφο, άρτιο αποτέλεσμα που τον ικανοποιεί. Εξάλλου δεν έχουμε όλοι το θάρρος να βγάλουμε τα πορτραίτα που ονειρευόμαστε, τα γυμνά, τα street, τα απαγορευμένα, ούτε έχουμε όλοι τα χρήματα για μακρινά ταξίδια. Όλα αυτά γίνονται, αν θέλει κανείς, και αυτό είναι σημαντικό, και με τη χρήση ΑΙ. Δεν αντικαθιστά την φωτογραφία, προτείνει έναν ακόμη τρόπο. Δεν θα σταματήσουν να υπάρχουν φωτογράφοι με ψηφιακές μηχανές, όπως δεν σταμάτησαν να υπάρχουν οι φωτογράφοι που βγάζουν ακόμη με φιλμ.

Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος: προσωπικά ασχολούμαι εδώ και καιρό με την Αποκάλυψη του Ιωάννη και την χώρα των ονείρων. Πέρα από τον γραπτό λόγο που μπορεί να εντυπώσει κάτι τέτοιο, στον εικαστικό χώρο θα είχα τρομερά προβλήματα να το δημιουργήσω .Δεν ξέρω, (δεν μπορώ να αναγνωρίσω) αν το θέμα μου προέκυψε επειδή μπορώ λόγω ΑΙ να ασχοληθώ, ή είχα την ιδέα από πριν. Δεν με αφορά. Το θέμα μου εδώ είναι ότι μπορούμε πια να προσεγγίζουμε θέματα που πριν θα ήταν αδύνατον εικαστικά, ή τουλάχιστον παρά πολύ δύσκολα.

Μιλώντας με τον επιμελητή Alejandro Castellote για το ΑΙ μου είπε ξεκάθαρα: “Είναι ένα ακόμη εργαλείο, απόλυτα αποδεκτό”.

Κωστής Αργυριάδης

Αυτό που θέλω να τονίσω είναι ότι το μέτρο και η τιμιότητα με την οποία χρησιμοποιείται το κάθε μέσο είναι αυτό που κάνει τη διαφορά και θριαμβεύει. Στο τελευταίο project μου για την Ιθάκη (1000 days of return) χρησιμοποίησα εικόνες από ψηφιακή μηχανή και εικόνες από ΑΙ σε μια αναλογία περίπου 1:1. Οπότε εδώ το ΑΙ βοήθησε στο τέλος του project να καλύψει κάποια «κενά» που είχε το project και που συνήθως τα αναγνωρίζουμε προς το τέλος του.

Εν κατακλείδι, η τέχνη, όπως έλεγε ο Δημήτρης Μυταράς, είναι μια απάντηση σε μια ερώτηση που δεν έγινε. Επίσης τα πάντα πάντοτε αλλάζουν, εκτός ίσως από το ίδιο το νόημα της τέχνης. Δεν γεννηθήκαμε με μια φωτογραφική μηχανή στο χέρι, ούτε η πρώτη μας λέξη ήταν prompt. Απλά αυτοί οι οποίοι νιώθουν ότι υπηρετούν την τέχνη ξέρουν ότι δεν υπάρχει καιρός για διαφωνίες , ούτε υπάρχει «εγώ» στην τέχνη. Με ειλικρίνεια, καλή θέληση και μεγάλες δόσεις έμπνευσης μπορούν να γίνουν πολλά όμορφα πράγματα. Το ΑΙ είναι ένα ακόμη εργαλείο όπως είναι το μαχαίρι, μπορεί να σκοτώσει, μπορεί να αλείψει βούτυρο. Ας μην είμαστε αρνητικοί, ας βοηθάμε ο ένας τον άλλον φωτογράφο με τις σκέψεις και τις πράξεις μας και ας είμαστε πάντα σε εγρήγορση και σκεπτικοί απέναντι στους κανόνες και στην τεχνολογία.

Κωστής Αργυριάδης
Φωτογράφος

Κάθε καιρός κι ο Τρωικός του πόλεµος έλεγε ο Ελύτης. Μέσα σε αυτήν τη πρόταση, παραφράζοντας την, συναντάς την αγωνιώδη αναζήτηση του ανθρώπου να δώσει νέες λύσεις στις πάγιες ανάγκες του, να αναθεωρήσει τα πρότυπα, να διαχειριστεί αγωνίες που τον έχουν κλειδώσει σε έναν επαναληπτικό µηχανισµό, ανοίγοντας συχνά µια βίαιη αντιπαράθεση ιδεών. Είναι ένα άχαρο, κάποιες φορές επώδυνο, αλλά αναγκαίο στάδιο κοινωνικών αλλαγών που αργά ή γρήγορα αποκαθίσταται.

Η εποχή µας ίσως να είναι η πιο ενδιαφέρουσα εποχή της ανθρωπότητας. Υπάρχει όµως µια αρχαία κινέζικη παροιµία που λέει ότι αν κάποιος γεννηθεί σε µια ενδιαφέρουσα εποχή, κινδυνεύει να είναι δυστυχισµένος. Χωρίς να συµµερίζοµαι απόλυτα αυτήν τη παροιµία εµπεριέχει µια δόση αλήθειας. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει δώσει το διαβατήριο στον µέσο άνθρωπο να είναι ενήµερος επί παντός επιστητού. Μπορεί να επισκέπτεται όλα τα µέρη του πλανήτη µε σχετική ευκολία, και αν δεν µπορεί µε φυσικό τρόπο, το κάνει µε ένα πάτηµα του κουµπιού στον υπολογιστή. Τα πάντα γύρω µας αλλάζουν µε εκπληκτική ταχύτητα. Η τεχνητή νοηµοσύνη στέκει σαν αιωρούµενη φαντασίωση µιας εποχής. Είναι έτοιµη να πάρει τα σκήπτρα, και να αναθεωρήσει όλο το πλέγµα της ανθρώπινης συµπεριφοράς, την κατανόηση της ανθρώπινης σκέψης, της ελεύθερης βούλησης.

Θα µπορούσαµε να παροµοιάσουµε τη σκέψη µε ένα λογισµικό που τρέχει πάνω στο νευροβιολογικό µας υλικό; Οι έννοιες της ηθικής, των αξιών, της δηµιουργικής ικανότητας, όλες οι πεποιθήσεις που είχαν υιοθετηθεί ως ερµηνείες για την φύση του κόσµου, τα θεµέλια µιας νευτώνειας αντίληψης αλλά και µιας ηθικής του καθαρού, σταθερού, αρχίζουν να καταρρέουν;

Βασίλης Γεροντάκος

Ο πλανήτης µοιάζει περισσότερο µε ένα οµοίωµα, ένα είδωλο. Αυτά τα υπόγεια ρεύµατα του σήµερα, έχουν αρχίσει να ξεχαρβαλώνουν τον σύγχρονο κόσµο που ξέραµε. Ο «µετα-άνθρωπος» είναι ήδη εδώ.

Ύστερα από µυριάδες µετατοπίσεις της παλλόµενης φυσικής διεργασίας, ο άνθρωπος βρίσκεται στα πρόθυρα µιας ριζικής µετάλλαξης. Η επόµενη φάση ενισχύεται από εµφυτεύµατα, και έντεχνους προγραµµατισµούς της βιολογίας µας, νευρωνικά chips κλπ. Όλες αυτές οι αλλαγές πυροδοτούν αναπάντεχες ρήξεις µε το παρελθόν και αλλαγές στην νοηµατοδότηση βασικών εννοιών.

Η κβαντοµηχανική και αρχή της αβεβαιότητας του Heinseberg µας αποδεικνύει µε έναν ηχηρό τρόπο την ελευθερία της βούλησης, την µυστική, αλµατώδη και υπερβατική φύση της τέχνης. Η ιδέα από την άλλη µεριά, ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί, τουλάχιστον εν µέρει, ως ένα είδος κβαντικού υπολογιστή µοιάζει µε τον καιρό ολοένα λιγότερο παράτολµη. Εδώ είναι το σταυροδρόµι, η σταυροβελονιά ενός µυστηριώδους ως τα απώτατα βάθη κόσµου, και της βηµατικής επαγωγικής διερεύνησης της φύσης.

Η φύση του φωτογραφικού µέσου παραµένει είναι ακλόνητη. Οντολογικά θα µπορούσαµε να πούµε ότι η διαφορά ανάµεσα στο πραγµατικό συµβάν και το φωτογραφικό είναι η διαφορά του ‘’υπάρχει΄΄ µε αυτό που ‘’υπήρξε’’. Αυτό την καθιστά την φωτογραφία από την µια µεριά, µια τελετουργική πράξη θανάτου, και από την άλλη ένα εσαεί µυστηριώδες, ανερµήνευτο πραγµατικό γεγονός. Δεν κινδυνεύει από δραµατικές αλλαγές αφού αυτό που της µένει είναι το φως και η ύλη των πραγµάτων. Για όλες τις άλλες εκδοχές της θα µπορούσαµε -και θα ήτανε σωστό- να βρούµε µια άλλη ονοµασία.

Η φωτογραφία είναι ο καθρέφτης ενός ανερµήνευτου χρόνου.

Βασίλης Γεροντάκος
Φωτογράφος, Δάσκαλος φωτογραφίας

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο∙ κάτι πλήρως κατασκευασμένο από τη λογική ανάλυση. Μπορεί να επηρεάσει και να διαμορφώσει τα οπτικά στοιχεία μιας εικόνας με τρόπο πρωτόγνωρο στην ιστορία της φωτογραφίας. Μπορεί να δημιουργήσει ένα νέο φωτογραφικό στυλ ή να συνθέσει μια εικόνα εκ του μηδενός. Αυτό, φυσικά, γεννά ερωτήματα και ανησυχία σε πολλούς, που φοβούνται ότι το εργαλείο ίσως υποσκελίσει τον φωτογράφο. Στον χώρο της εφαρμοσμένης φωτογραφίας αυτός ο φόβος έχει κάποια βάση∙ όμως στην καλλιτεχνική φωτογραφία τα πράγματα είναι αλλιώς.

Χάρης Κακαρούχας

Μια αληθινά καλλιτεχνική φωτογραφία δεν μπορεί να δημιουργηθεί με μηχανικό τρόπο. Δεν μπορεί να παραχθεί από ένα εργαλείο. Είναι, για μένα, μια «κυψέλη» ζωής και νοήματος που υπερβαίνει κάθε λογική επεξήγηση. Δεν είναι απλώς ίχνος ή σχόλιο πάνω στη ζωή — είναι η ίδια η ζωή, που καθρεφτίζει τη συνειδητότητα του δημιουργού της. Αυτή η κυψέλη χρόνου και ενέργειας γεννιέται από το αίσθημα του ανθρώπου που την πλάθει, και ο ενεργειακός συντονισμός με αυτήν φέρνει το νόημα στον θεατή με τρόπο αποκαλυπτικό.

Για να υπάρξει αυτός ο συντονισμός, χρειάζεται να δούμε την εικόνα — γι’ αυτό χρειαζόμαστε τα οπτικά στοιχεία. Όμως τα οπτικά στοιχεία, από μόνα τους, δεν φτιάχνουν εικόνα∙ φτιάχνουν διακοσμητικές ή εφαρμοσμένες συνθέσεις, που υπηρετούν έναν σκοπό, ακολουθώντας μηχανικό τρόπο. Έτσι, η ΤΝ δεν μπορεί να φέρει ήθος στην καλλιτεχνική φωτογραφία. Μπορεί μόνο να διευκολύνει έναν δημιουργό που γνωρίζει ποιος είναι και τι κάνει. Και δεν μπορεί να παραπλανήσει τον θεατή που βλέπει — που είναι εξοικειωμένος με την αίσθηση, το αίσθημα, τη διαίσθηση και την ενσυναίσθηση.

Το πρόβλημα ωστόσο υπάρχει, γιατί ο πολιτισμός μας διδάσκει και αναπαράγει τη φωτογραφική τέχνη με τρόπο αναλυτικό, διανοητικό — δηλαδή μηχανικό. Έτσι παράγει δημιουργούς και θεατές που δεν βλέπουν, αλλά αποκωδικοποιούν∙ που δεν ξεχωρίζουν το ύφος του φωτογραφικού βλέμματος από το στυλ της εκτέλεσης. Και προσπαθούν να το κατασκευάσουν τεχνητά. Έτσι, αίθουσες τέχνης και μουσεία γεμίζουν από επιμελημένες, αλλά άψυχες, διακοσμήσεις, ενώ οι νέοι μυούνται στο ψεύδος.

Ο μόνος τρόπος να ξεφύγουμε από αυτήν την παγίδα είναι να θελήσουμε να γίνουμε άνθρωποι που δεν χρησιμοποιούν μόνο το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου τους, αλλά έχουν πρόσβαση και στο δεξί. Τότε, όχι μόνο δεν θα φοβόμαστε τα εργαλεία, αλλά θα έχουμε μια φωτογραφική τέχνη κυψέλη αληθινού νοήματος, άξια να ειδωθεί.

Χάρης Κακαρούχας
Φωτογράφος, Δάσκαλος φωτογραφίας

Όταν η Αμερικανίδα φωτογράφος και σκηνοθέτης Laurie Simmons ρωτήθηκε από την Charlotte Kent του aperture γιατί ξεκίνησε να χρησιμοποιεί στη δουλειά της την ΤΝ, εκείνη απάντησε αποστομωτικά «Επειδή υπάρχει»[1].

Ας ξεκινήσουμε από μια απλή και αδιαπραγμάτευτη διαπίστωση: η ΤΝ είναι στη ζωή μας και οποιαδήποτε άρνηση αποδοχής και εξοικείωσης με την επιρροή της, δεν είναι απλώς περιττή (Resistance is futile όπως ήταν ο συδοίωνος υπέρτιτλος μιας ταινίας του μακρινού 1996, που σε λίγο καιρό δεν θα συγκαταλέγεται πια στο είδος της «επιστημονικής φαντασίας»[2]), αλλά προδίδει έλλειψη ευφυΐας και διορατικότητας και – ΚΥΡΙΩΣ – άγνοια κινδύνου.

Η φωτογραφική έκφραση είναι μια άκρως προσωπική και ψυχική διαδικασία στην οποία ο δημιουργός είναι απόλυτα ελεύθερος να χρησιμοποιήσει όποια εργαλεία θέλει.

Η ιδέα ότι υπήρξε ποτέ «αντικειμενική» και «απείραχτη» φωτογραφία μαρτυρά βαθειά άγνοια, ρομαντική αφέλεια και μια μη επιτρεπόμενη εν έτει 2025 αθωότητα. Όλοι όσοι έχουμε δουλέψει με αναλογική φωτογραφία θυμόμαστε τους πειραματισμούς στον σκοτεινό θάλαμο, με χρόνους, θερμοκρασίες υγρών στην εμφάνιση των φιλμ και των χαρτιών, αυξομειώσεις κοντράστ, σολαριζασιόν και τονισμούς (σέπια, σελήνιο, μπλε). Απλώς, όσο πιο πίσω στον χρόνο κοιτάμε, τόσο πιο αυθεντικές φαντάζουν οι εποχές και ασφαλείς, στο απυρόβλητο, οι δημιουργοί. Αντιμετωπίζεται ως γνήσιο κάτι που απλώς τα μέσα της εποχής του υποχρέωναν να γίνει με τα χέρια και με πολύωρες και κοπιαστικές διαδικασίες. Όσοι το πιστεύουν αυτό ας ξεκινήσουν να μετακινούνται με γαϊδουράκι αντί για το αυτοκίνητό τους ή έστω τα ΜΜΜ.

Η κόκκινη γραμμή, το όπλο στο τραπέζι όπως αρέσει σε αρκετούς να το αποκαλούν, δεν είναι η χρήση της ΤΝ στην φωτογραφική δημιουργία. Το όπλο στο τραπέζι είναι η παρουσίασή της σαν «πραγματικότητα», σαν γεγονός, σαν μια οπτική πληροφορία που διεκδικεί να παράξει πληροφοριακό αποτέλεσμα, με τα όποια επακόλουθά του.

Έλενα Γεωργίου

Όταν η φωτογραφία αφορά στην καλλιτεχνική έκφραση και την επικοινωνία μιας ιδέας ή ενός πνευματικού ή ψυχολογικού μηνύματος, ο δημιουργός κινείται όπως θέλει, εξερευνώντας και αξιοποιώντας όλα τα διαθέσιμα εργαλεία, πραγματικά, σκηνοθετημένα, ψηφιακά ή και τελείως ανύπαρκτα στον φυσικό κόσμο. Τα ονειρικά ασπρόμαυρα τοπία της Έλενας Γεωργίου[3] μιλούν στους αποδέκτες τους για νοήματα και σκέψεις της δημιουργού τους, χωρίς να εκβιάζουν αποδοχή ή να παριστάνουν ότι αποκαλύπτουν Αλήθειες. Οι αποδέκτες ΔΕΝ καλούνται να δεχτούν το αποτέλεσμα ως πραγματικό, αλλά σαν μια προσωπική δημιουργία που επιθυμεί να προκαλέσει σκέψεις και συναισθήματα.

Έλενα Γεωργίου

Όταν, ωστόσο, ένας δημιουργός παρουσιάζει έναν διασώστη να αγκαλιάζει το κοριτσάκι που μόλις έσωσε από τα συντρίμια[4] ή έναν στρατιώτη να στέκεται πάνω από έναν επιζώντα εγκλημάτων πολέμου[5], τότε το όπλο στο τραπέζι έχει ήδη στραφεί προς το πρόσωπο του αποδέκτη και τον σημαδεύει κατευθείαν ανάμεσα στα μάτια.

Με οποιαδήποτε οπτική αναπαράσταση που επιδιώκει να παρουσιάσει μια «ιδέα» σαν γεγονός, σαν κάτι που ισχύει στον πραγματικό κόσμο και καλεί σε ανταπόκριση, δράση ή αντίδραση, καταλύετσι κάθε έννοια ήθους, ηθικής και επιτρεπτής καλλιτεχνικής / δημιουργικής αδείας, ακόμη και αν αυτό προήλθε από την πιο καλή προαίρεση για ένα θετικό μήνυμα.

Όπως σε όλα τα πράγματα, η ηθική τους δεν έγκειται στην ύπαρξή τους, αλλά στον τρόπο χρήσης τους.

Θα ήταν μια εύκολη λύση να απαιτείται η υπογραφή του δημιουργού σε κάθε προϊόν ΤΝ και η υποχρεωτική αναγραφή της χρήσης της. Ωστόσο η καθημερινότητα αποδεικνύει – πέρα από κάθε αμφιβολία και καλή διάθεση – ότι πολύ σπάνια τα ονόματα αναγράφονται και ακόμη σπανιότερα τα αναζητούν οι αναγνώστες.

Η μοναδική δικλείδα ασφαλείας εκατέρωθεν, των δημιουργών για ανενόχλητη χρήση των prompts της ΤΝ και των αποδεκτών για αποφυγή παραπλάνησης, είναι η άμεση απαγόρευση με σοβαρές κυρώσεις, όχι μόνο πειθαρχικές αλλά και ποινικές της χρήσης των εργαλείων της ΤΝ στο πεδίο της ειδησεογραφικής και οποιασδήποτε μορφής πληροφοριακής εικόνας. Με τον ίδιο τρόπο που τιμωρούνται φωτορεπόρτερ επειδή «επενέβησαν» ψηφιακά (digital manipulation) στις ειδησεογραφικές τους εικόνες (η περίπτωση Adnan Hajj [6]), έτσι, και αυστηρότερα, πρέπει να κανονιστεί άμεσα τόσο σε επίπεδο εθνικής νομοθεσίας όσο και διεθνών συμβάσεων η απόλυτη και ασυγχώρητη χρήση εργαλείων ΤΝ σε οποιαδήποτε φωτογραφία δεν συγκαταλέγεται στην εικαστική δημιουργία.

________
[1] https://aperture.org/editorial/how-will-ai-transform-photography/
[2] Star Trek : First Contact, Resistance is Futile, 1996, σκηνοθέτης Jonathan Frakes
[3] https://www.helenageorgiou.com/
[4] https://www.misbar.com/en/factcheck/2023/02/10/ai-generated-image-shared-as-greek-rescuer-holding-a-turkish-child
[5] https://theviifoundation.org/event/documentary-photography-in-the-era-of-generative-a-i-with-tomas-van-houtryve-and-fred-ritchin/
[6] https://www.nbcnews.com/id/wbna13165165

Χριστίνα Καλλιγιάννη
PhD, Φωτογράφος, Γενική Συντονίστρια Athens Photo World

«…Η τεράστια πλειοψηφία των σύγχρονων φωτογραφιών δεν είναι πια η έκφραση ενός υποκειμένου ούτε η πραγματικότητα ενός αντικειμένου, αλλά σχεδόν αποκλειστικά η τεχνική πραγμάτωση όλων των διαθέσιμων δυνατοτήτων. Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι φωτογραφίζουν μια σκηνή, ενώ δεν είναι παρά οι τεχνικοί εικονολήπτες αυτής της άπειρης δυνητικότητας της συσκευής.» (Jean Baudrillard, Τα μοναδικά αντικείμενα, Futura 2005)

«Αν οι άνθρωποι δημιουργούν νοήμονες μηχανές, είναι επειδή τους πιάνει μια απόγνωση για τη δική τους νοημοσύνη. Αν οι άνθρωποι ονειρεύονται πρωτότυπες και μεγαλοφυείς μηχανές, είναι επειδή τους πιάνει απόγνωση για τη δική τους πρωτοτυπία. Οι μηχανές αυτές προσφέρουν το θέαμα της σκέψης και οι άνθρωποι, όταν τις χειρίζονται, αφοσιώνονται μάλλον στο θέαμα της σκέψης παρά στη σκέψη την ίδια. Το ζήτημα της σκέψης δεν μπορεί καν να τεθεί. Όπως και το ζήτημα της ελευθερίας δεν θα τίθεται πια κι αυτό για τις μέλλουσες γενιές, οι οποίες θα διασχίζουν την ζωή όπως έναν εναέριο χώρο, προσδεδεμένοι στο κάθισμά τους. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι κάτι χωρίς νοημοσύνη επειδή είναι κάτι χωρίς τέχνασμα.» ( Jean Baudrillard, Η διαφάνεια του κακού, 1990)

Nancy Burson – Warhead I (Reagan 55%, Brezhnev 45%, Thatcher less than 1%, Mitterand less than 1%, Deng less than 1%), 1982

Nancy Burson – First and Second Male Movie Star Composites (Left: Cary Grant, Jimmy Stewart, Gary Cooper, Clark Gable, Humphrey Bogart. Right: Richard Gere, Christopher Reeve, Mel Gibson, Warren Beatty, Robert Redford.), 1984

Η μερική ή ολική αποσύνδεση της φωτογραφίας από την πραγματικότητα ή αλλιώς η μεταποίηση του ορατού κόσμου από την φωτογραφία σαφώς και δεν είναι κάτι καινούργιο. Ούτε επίσης η κατασκευή  φωτορεαλιστικών εικόνων που περιγράφουν μη πραγματικά τοπία, πρόσωπα ή αντικείμενα είναι κάτι νέο. Αρκεί να θυμηθούμε τα Συνθετικά Πορτραίτα (Composite portraits) της Nancy Burson ή τις ενότητες Herbarium και Fauna Secreta του Joan Fontcuberta. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι τα έργα της Burson είναι τεχνολογικοί προάγγελοι της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ αυτά του Fontcuberta εννοιολογικοί προάγγελοι του σύγχρονου εικονόκοσμου όπου το ψεύτικο μοιάζει πιο αληθινό από το αληθινό. Αναμφίβολα ωστόσο, πίσω από αυτά τα καλλιτεχνικά εγχειρήματα υπάρχει ένα υποκείμενο που δρα και που έχει τον πρώτο και τελευταίο λόγο για το πώς θα σχηματιστεί στο τέλος η εικόνα. Επιπροσθέτως, οι πρώτες ύλες αυτών των εικόνων είναι υπαρκτά δεδομένα (π.χ. η Burson δημιουργεί ένα μη υπαρκτό πρόσωπο από τη σύνθεση πολλών υπαρκτών προσώπων, ενώ κι ο Fontcuberta δημιουργεί την εικόνα ενός ψευδο-φυτού από τη σύνθεση καθημερινών βιομηχανικών αντικειμένων και υλικών).

Αυτό που βασικά αλλάζει με την τεχνητή νοημοσύνη είναι η απουσία του υποκειμένου, ο «θάνατος» δηλαδή του φωτογράφου ή αλλιώς το «τέλος» της φωτογραφίας όπως τη γνωρίζαμε μέχρι τώρα. Στέκομαι αμήχανος απέναντι σε αυτήν την εξέλιξη, ωστόσο την ίδια στιγμή δεν αιφνιδιάζομαι. Μήπως ούτε αυτό είναι κάτι καινούργιο; Μήπως το υποκείμενο έχει ήδη αποσυρθεί οικειοθελώς; Μήπως οι φωτογράφοι έχουν ήδη εκχωρήσει για τον σκοπό τους όλες τις αποφάσεις στην (τέλεια) μηχανή ή στο πανάκριβο smartphone; Μήπως και η εκτός AI σύγχρονη φωτογραφική παραγωγή τείνει να έχει τα χαρακτηριστικά εικόνων που παρήχθησαν από μηχανή και όχι από άνθρωπο; Ρίχνοντας μια ματιά στην τρέχουσα καλλιτεχνική παραγωγή και χωρίς καμία πρόθεση γενίκευσης, θα διαπιστώναμε τη λυσσαλέα επιθυμία των φωτογράφων για την τέλεια φωτογραφία. Για να το θέσουμε με άλλα λόγια, την επιθυμία για απόλυτο τεχνικό, αισθητικό και εννοιολογικό έλεγχο επί του έργου τους. Αυτό σημαίνει αποκλεισμό του τυχαίου, του αμφίσημου, της αποτυχίας, του παράλογου, του απρογραμμάτιστου, κάτι που με τη σειρά του συνεπάγεται  εικόνες «ψυχρές», αποχυμωμένες από το πάθος, το μυστήριο και το λάθος.

Το πεδίο είναι όντως αχαρτογράφητο σε ένα επίπεδο και πλήρως χαρτογραφημένο σε ένα άλλο. Το punctum του Roland Barthes ως το αναπάντεχο, αισθητικό “τρύπημα” που βιώνει ο θεατής είναι έτσι κι αλλιώς εκτοπισμένο από τη σύγχρονη φωτογραφική παραγωγή. Στην περίπτωση ωστόσο των εικόνων της τεχνητής νοημοσύνης, απουσιάζει και η οντολογική-υπαρξιακή διάσταση του punctum, αυτού “που υπήρξε εκεί, μπροστά στον φακό». Του punctum ως memento mori (σημάδι και υπενθύμιση θανάτου). Συνακόλουθα, η φωτογραφία δεν αποσυνδέεται μόνο από την πραγματικότητα αλλά και από την ιστορία, τη φιλοσοφία και φυσικά την πολιτική. Εκτός εάν στο μέλλον το εκτοπισμένο υποκείμενο-δημιουργός θελήσει να επανέλθει στο προσκήνιο.

Μπάμπης Κουγεμήτρος
Φωτογράφος, Δάσκαλος φωτογραφίας

Η εξέλιξη του μέσου στους δύο αιώνες ζωής που διανύει, «λοξοδρόμησε» αρκετές φορές από τις ηθικές που κυριαρχούσαν σε συγκεκριμένες κοινωνικές δομές. Αν λάβουμε υπόψη ότι η ηθική (ως κλάδος της φιλοσοφίας) ασχολείται με ποιες ανθρώπινες πράξεις είναι αποδεκτές ή ανάρμοστες σε μια δεδομένη κοινωνία, τότε η φωτογραφία και το φωτογραφίζειν έχει υποστεί αρκετά «παραστρατήματα» σύμφωνα με τους ηθικούς κώδικές της εποχής που συνέβησαν.

Henry Peach Robinson Fading away, 1858

Oscar Gustave Rejlander – Two ways of life

Στα μέσα του 19ου αιώνα, πικτοριαλιστές φωτογράφοι όπως ο Oscar Rejlander και Henry Peach Robinson, πειραματίστηκαν με τη χημική επεξεργασία εικόνας ώστε να αντιπαραταχθούν από το ρεύμα της «καθαρής φωτογραφίας» χρησιμοποιώντας πολλαπλές εκθέσεις αρνητικών, ρετουσαρίσματα και φωτομοντάζ.  Έναν αιώνα σχεδόν μετά με την είσοδο της ψηφιακής φωτογραφίας πολλοί φωτογράφοι (ειδικά στην εφαρμοσμένη φωτογραφία) πειραματίστηκαν με την ηλεκτρονική επεξεργασία της εικόνας για να δημιουργήσουν φωτογραφίες απόλυτης αρτιότητας και εξωπραγματικής τελειότητας.

Και στις δύο περιπτώσεις υπήρχε η βάση ώστε να αναπτυχθεί η επεξεργασία και αυτή είναι η λήψη της εικόνας με φωτογραφική μηχανή. Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης αυτός ο παράγοντας δεν υπάρχει μιας και με τη βοήθεια αναλυτικών κειμένων ο φωτογράφος(;) μπορεί να δημιουργήσει τη μια φωτογραφία μετά την άλλη χωρίς να την παράξει ο ίδιος αλλά ένα πρόγραμμα όπως το Dall-E ή στην χειρότερη περίπτωση να δημιουργήσει μια ψεύτική είδηση και να ασκήσει προπαγάνδα μέσα από τη DeepFake λειτουργία. Σε κάθε περίπτωση η οπτική εξαπάτηση δημιουργεί ηθικά ερωτήματα για την ταυτότητα, την προσωπικότητα, τη γνώση, τα βιώματα του φωτογράφου και κατά επέκταση και της ίδιας της φωτογραφίας. Το ερώτημα εδώ δεν είναι αν η φωτογραφία πρέπει να είναι ρεαλιστική, αυτό έχει απαντηθεί σχεδόν από την αρχή της γέννησής της, αλλά αν πρέπει να γνωρίζει ο θεατής και να συνυπογράφει ο κατασκευαστής εικόνας τον τρόπο με τον οποίο αυτή παράχθηκε. Το μέσο δεν έχει ηθική, ο δημιουργός όμως οφείλει να έχει.

Ιουλία Λαδογιάννη
Εικαστική καλλιτέχνιδα, καθηγήτρια στον ΑΚΤΟ, συνδιοκτήτρια της BleachKollektiv, επιμελήτρια εκθέσεων

Από τη φωτογραφία στην εικονοσύνθεση

Στην εποχή μας, καθώς έχουμε συνηθίσει πλέον να απολαμβάνουμε τις προσομοιώσεις ως πραγματικότητα, ένας νέος τύπος εικόνας εισβάλλει στη ζωή μας και μας μπερδεύει.

Μια εικόνα που προσομοιάζει την φωτογραφία, ενώ ουσιαστικά δεν σχετίζεται με αυτή. Μια εικόνα συνθετική η οποία δεν παράγεται από τις ακτίνες του φωτός, αλλά από λέξεις. Η εικόνα που δημιουργείται μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) δεν είναι φωτογραφία· προέρχεται όμως από συνδυασμούς φωτογραφιών. Δεν είναι φωτογράφος αυτός που ασχολείται με την τέχνη αυτή, αλλά εικονοσυνθέτης. Η ομοιότητα της συνθετικής φωτογραφίας με την φωτογραφία, είναι πολύ εύκολο να παραπλανήσει και να παραπληροφορήσει. Το ηθικό ζήτημα που αναδύεται δεν είναι καινούργιο. Όταν η αλήθεια μπορεί να διαστρεβλωθεί τόσο απλά σχεδόν από οποιονδήποτε, τότε βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας κρίσης. H εμπιστοσύνη μας στην αλήθεια που προβάλλουν οι εικόνες αρχίζει να κλονίζεται. Αν υπήρχαν ειλικρινείς αναφορές στο ποιο είναι το είδος της εικόνας που μας προτείνεται, τέτοιου είδους προβλήματα θα είχαν πιθανόν εκμηδενιστεί.

Σε κάθε περίπτωση, θεωρώ ότι πριν την άσκηση οποιασδήποτε κριτικής, είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ορισμένες θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ της αμιγώς φωτογραφικής εικόνας και της συνθετικής εικόνας:

Γιώργος Κουτσουβέλης

Η ύλη της φωτογραφίας είναι το φως. Της συνθετικής εικόνας είναι οι λέξεις.

Οι φωτογραφίες είναι αντίγραφα πρωτότυπων καταστάσεων πραγμάτων, ενώ οι συνθετικές εικόνες είναι αντίγραφα αντιγράφων καταστάσεων πραγμάτων. Οι φωτογραφίες σχετίζονται με τον ρεαλισμό, όταν το αποτέλεσμα των συνθετικών εικόνων είναι υπερρεαλιστικό.

Ενώ ο φωτογράφος αγωνίζεται να αποσπάσει πληροφορίες από τον χωροχρόνο στον οποίο κινείται, ο εικονοσυνθέτης φαντάζεται και καθοδηγεί την υπολογιστική μηχανή να κατασκευάσει τις πληροφορίες όπως αυτός επιθυμεί.

Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι:
Η φωτογραφία διατηρεί έναν βιωματικό, σωματικά, ψυχικά και πνευματικά συμμετοχικό χαρακτήρα, καθώς ο δημιουργός βρίσκεται στη σκηνή, ενεργεί, είναι παρών μέσα στον ρυθμό του φωτός και του χρόνου. Η εικονοσύνθεση ΤΝ, αντίθετα, εκκινεί από το νοητικό πεδίο: εικόνες δομούνται ως απάντηση σε γλωσσικές οδηγίες, χωρίς να είναι απαραίτητη η πραγματική επαφή με τον κόσμο ή το φως. Δεν απαιτείται σωματική δράση, αλλά, απλά, κατάλληλη περιγραφή των εννοιών. Και στις δύο περιπτώσεις όμως η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι αυτή που κινεί τα νήματα. Οι μηχανές απλά ακολουθούν εντολές …

Αχιλλέας Νάσιος
Φωτογράφος, Video artist, Δάσκαλος φωτογραφίας

Η τεχνητή νοημοσύνη μας έδωσε νέες δυνατότητες, αλλά δεν επηρέασε το ήθος και την ηθική στη φωτογραφία.

Το κλασικό θέμα της παραποίησης της πραγματικότητας δεν είναι κάτι νέο. Αλλάζει μόνο ο τρόπος, η ταχύτητα και η ευκολία. Από τη γέννηση της φωτογραφίας μπήκαν οι προβληματισμοί σχετικά με την αυθεντικότητα της εικόνας. Οι τεχνικές λήψης [1], η επεξεργασία στον σκοτεινό θάλαμο και η ψηφιακή επεξεργασία μας έδωσαν τη δυνατότητα να υπερβούμε την καταγραφή και το υπαρκτό.

Τα ηθικά διλλήματα παραμένουν τα ίδια. Η ηθική είναι θέμα εποχής, εθνότητας και ανθρώπου.  Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ο τρόπος που εφαρμόζεται και η πρόθεση του χρήστη.

Αν το ζητούμενο είναι η εξαπάτηση, αυτό μπορεί να γίνει με τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και με άλλους πιο παραδοσιακούς τρόπους. Έχουμε αρκετά παραδείγματα του παρελθόντος με τέτοιες εξαπατήσεις, που αφορούν παραποιημένες εικόνες φωτορεπορτάζ [2]. Αλλά και πολλές άλλες εφαρμογές παραποίησης της πραγματικότητας, που δεν στοχεύουν στην εξαπάτηση, όπως η δημιουργία εικόνων καλλιτεχνικής έκφρασης [3].

________

[1] Η φωτογραφία του Alvin Langdon Coburn “Marius de Zayas” (1914) που έγινε με πολλαπλή έκθεση κατά τη λήψη.

Alvin Langdon Coburn

[2α] Η πρωτότυπη φωτογραφία του Yevgeny Khaldei με την ύψωση της σοβιετικής σημαίας στο Reichstag στο Βερολίνο (1945), με τον στρατιώτη που φορούσε δύο ρολόγια, απόδειξη των λεηλασιών που έγιναν.
[2β] Λεπτομέρειες από την πρωτότυπη και την επεξεργασμένη εικόνα.

Yevgeny Khaldei

Yevgeny Khaldei 

[3] Η φωτογραφία του Henry Peach Robinson “The Lady of Shalott” (1861), που έγινε με σύνθεση πέντε λήψεων.

Henry Peach Robinson – The Lady of Shalott” (1861), που έγινε με σύνθεση πέντε λήψεων.

Τάσος Σχίζας
Φωτογράφος, Δάσκαλος φωτογραφίας

Νομικά ζητήματα

Η πνευματική ιδιοκτησία στην Ελλάδα ρυθμίζεται πρωτίστως από τον Νόμο 2121/1993 “Πνευματική Ιδιοκτησία, Συγγενικά Δικαιώματα και Πολιτιστικά Θέματα”, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει. Ο νόμος αυτός βασίζεται στις διεθνείς συμβάσεις (Συνθήκη της Βέρνης, Συμβάσεις WIPO) και στις ευρωπαϊκές οδηγίες.
Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Ν 2121/1993, πνευματική ιδιοκτησία υφίσταται σε κάθε πρωτότυπο πνευματικό έργο, που εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή. Η έννοια του «δημιουργού» συνδέεται αποκλειστικά με φυσικό πρόσωπο, γεγονός που αποκλείει τη δυνατότητα αναγνώρισης δικαιωμάτων σε μηχανές ή λογισμικά. Επομένως, στην Ελλάδα —όπως και στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση— η ΤΝ δεν μπορεί να θεωρηθεί δημιουργός.
Αντίθετα, δικαιώματα μπορούν να αναγνωριστούν σε πρόσωπα που χρησιμοποιούν την ΤΝ δημιουργικά. Για παράδειγμα, αν ένας καλλιτέχνης χρησιμοποιήσει την ΤΝ ως εργαλείο, αλλά δώσει σαφείς κατευθύνσεις και επεξεργαστεί το τελικό αποτέλεσμα, μπορεί να θεωρηθεί ότι το έργο φέρει «ανθρώπινο δημιουργικό χαρακτήρα» και άρα προστατεύεται.
Δηλαδή, παραδοσιακά, η δημιουργία ενός καλλιτεχνικού έργου, είτε αυτό είναι μουσική, κείμενο ή εικόνα, απαιτούσε την ανθρώπινη παρέμβαση, τη φαντασία και την τεχνική δεξιότητα. Οι θολές γραμμές μεταξύ ανθρώπου και μιας πλατφόρμας ΤΝ προκαλούν ανησυχίες σχετικά με την αυθεντικότητα των έργων και την αξία της ίδιας της διανοητικής ιδιοκτησίας.
Και εδώ το θέμα της ιδιοκτησίας των πνευματικών δικαιωμάτων,  παραμένει στο επίκεντρο. Όταν ένα σύστημα AI δημιουργεί ένα έργο, σε ποιον ανήκει αυτό το έργο; Ανήκει στον άνθρωπο που παρείχε τα αρχικά δεδομένα ή την ιδέα; Ανήκει στην εταιρεία που ανέπτυξε το σύστημα AI;
Ή μήπως ανήκει σε όλους εκείνους των οποίων τα δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν για την εκπαίδευση του συστήματος;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν είναι απλή. Σύμφωνα, λοιπόν όπως αναφέρηκε με την υπάρχουσα νομοθεσία για τη διανοητική ιδιοκτησία, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας μπορούν να αποδοθούν μόνο σε ανθρώπους, όχι σε μηχανές. Αυτό σημαίνει ότι τα έργα που δημιουργούνται αποκλειστικά από συστήματα AI δεν μπορούν να προστατευτούν με τον ίδιο τρόπο, όπως τα έργα που δημιουργούνται από ανθρώπους.
Ωστόσο, εάν ένας άνθρωπος έχει σημαντική συμβολή στη δημιουργία του έργου, όπως η επιλογή των δεδομένων που χρησιμοποιήθηκαν για την εκπαίδευση του συστήματος ή η τελική επιμέλεια του έργου, τότε μπορεί να διεκδικήσει δικαιώματα επί του έργου.
Η πρόκληση έγκειται στο να καθοριστεί ποιο είναι το κατάλληλο επίπεδο ανθρώπινης συμμετοχής που απαιτείται για να θεωρηθεί ένα έργο ως ανθρώπινο δημιούργημα. Στον σύγχρονο κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης, όπου τα συστήματα ΤΝ γίνονται όλο και πιο αυτόνομα, αυτό το ζήτημα γίνεται όλο και πιο περίπλοκο. Στόχος, λοιπόν, είναι να εξεταστεί εάν η ελληνική νομοθεσία για τη διανοητική ιδιοκτησία πρέπει να αναθεωρηθεί, ώστε να συμπεριλάβει τα παραγόμενα έργα από συστήματα ΤΝ ή εάν πρέπει να επιμείνουμε στην παραδοσιακή προσέγγιση που απαιτεί ανθρώπινη δημιουργικότητα.[7]

Πριν δύο χρόνια (2023), Δικαστήριο της Washighton με απόφασή του έκρινε ότι: «Κανένα έργο στη δημιουργία του οποίου δεν έχει συμβάλει ανθρώπινο χέρι ή νους δεν μπορεί να διεκδικεί πνευματικά δικαιώματα. Η ύπαρξη καλλιτέχνη – δημιουργού αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για χορήγηση πνευματικών δικαιωμάτων που βασίζεται σε «αιώνες κατασταλαγμένης κατανόησης». Αυτή ήταν η εκτίμηση της δικαστού Beryl Howell, επιβεβαιώνοντας την απόρριψη από το Γραφείο Πνευματικών Δικαιωμάτων των ΗΠΑ σε αίτημα που είχε υποβάλει ο επιστήμονας του κλάδου της πληροφορικής Steven Thaler, ο οποίος έχει αναπτύξει το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης DABUS.
Τα περισσότερα συστήματα ΤΝ εκπαιδεύονται με τεράστιες βάσεις δεδομένων που περιλαμβάνουν εικόνες, μουσική, κείμενα και άλλα έργα. Στην Ελλάδα, όπως και στην ΕΕ, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο η χρήση αυτών των έργων χωρίς άδεια παραβιάζει δικαιώματα.
Η Οδηγία 2019/790/ΕΕ για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ψηφιακή Ενιαία Αγορά (DSM Directive), η οποία ενσωματώθηκε στο ελληνικό δίκαιο με τον Ν 4996/2022, εισήγαγε το πλαίσιο του Text and Data Mining (TDM). Αυτό επιτρέπει την εξόρυξη δεδομένων για σκοπούς έρευνας και καινοτομίας, εκτός αν ο δικαιούχος έχει ρητά αποκλείσει τη χρήση (“opt-out”).
Ωστόσο, η εφαρμογή στην πράξη παραμένει ασαφής:
– Τι συμβαίνει όταν ελληνικά έργα (π.χ. τραγούδια γνωστών δημιουργών που διαχειρίζεται η Αυτοδιαχείριση ή η ΕΔΕΜ) χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση χωρίς άδεια;
– Πώς μπορεί ένας Έλληνας δημιουργός να διαπιστώσει αν το έργο του έχει συμπεριληφθεί σε βάσεις δεδομένων εκπαίδευσης;
– Ποιες δυνατότητες έχει να αξιώσει αποζημίωση;
Αυτά τα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα, καθώς δεν υπάρχει ακόμα σχετική ελληνική νομολογία.

Σύμφωνα με την Πράξη για την ΤΝ (Κανονισμός 2024/1689 ή aλλιώς AI Act), που αφορά στην ανάπτυξη και την εκπαίδευση των  μεγάλων παραγωγικών μοντέλων ΤΝ, απαιτείται πρόσβαση σε τεράστιο όγκο κειμένων, εικόνων, βίντεο και άλλων δεδομένων και ότι οι τεχνικές εξόρυξης κειμένων και δεδομένων μπορούν να χρησιμοποιούνται εκτενώς στο πλαίσιο αυτό για την ανάκτηση και την ανάλυση τέτοιου περιεχομένου, το οποίο ενδέχεται να προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα. Για κάθε χρήση περιεχομένου που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, απαιτείται η άδεια του οικείου δικαιούχου, εκτός εάν ισχύουν σχετικές εξαιρέσεις και περιορισμοί όσον αφορά τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Στο προοίμιο του  Κανονισμού, αποσαφηνίζεται επίσης ότι «οι πάροχοι μοντέλων ΤΝ γενικού σκοπού θα πρέπει να εφαρμόζουν πολιτική συμμόρφωσης με το ενωσιακό δίκαιο για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα, ειδικότερα δε για τον εντοπισμό και τη συμμόρφωση με τη διατήρηση των δικαιωμάτων των δικαιούχων κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 4 παράγραφος 3 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/790. Κάθε πάροχος που διαθέτει μοντέλο ΤΝ γενικού σκοπού στην αγορά της Ένωσης θα πρέπει να συμμορφώνεται με την υποχρέωση αυτή, ανεξάρτητα από τη δικαιοδοσία στην οποία λαμβάνουν χώρα οι σχετικές με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας πράξεις στις οποίες βασίζεται η εκπαίδευση των εν λόγω μοντέλων ΤΝ γενικού σκοπού». [8]

Πρόσφατα, Δικαστήριο του Αμβούργου εξέδωσε την πρώτη απόφαση σχετικά με το ζήτημα της εφαρμογής της διάταξης για την εξόρυξη των δεδομένων στο πλαίσιο συστήματος ΑΙ.  Στην υπόθεση αυτή ένας φωτογράφος κατέθεσε αγωγή κατά του μη κερδοσκοπικού οργανισμού L. ο οποίος είχες ως σκοπό την προώθηση της έρευνας στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης μέσω της παροχής ανοικτών συνόλων δεδομένων για σκοπούς εκπαίδευσης. Η δράση του L. είχε ως αποτέλεσμα να έχει δημιουργηθεί ένα σύνολο δεδομένων που αποτελείται από σχεδόν έξι δισεκατομμύρια ζεύγη εικόνων-κειμένου. Μία από αυτές τις έξι δισεκατομμύρια εικόνες ανήκε στον ενάγοντα, ο οποίος είχε ανεβάσει τη φωτογραφία του σε έναν ιστότοπο με φωτογραφίες. Οι όροι χρήσης του εν λόγω ιστότοπου φωτογραφικών αποθεμάτων, ωστόσο, ανέφεραν ότι οι εικόνες δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για «αυτοματοποιημένα προγράμματα». Ο L. χρησιμοποίησε την εικόνα του ενάγοντος από αυτόν τον ιστότοπο και την συμπεριέλαβε στο σύνολο δεδομένων εκπαίδευσης. Ο ενάγων ισχυρίστηκε ότι υπήρξε προσβολή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, υποστηρίζοντας ότι δεν ίσχυε κανένας από τους περιορισμούς των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και ιδίως οι περιορισμοί για την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων. Το δικαστήριο απέρριψε την αγωγή, αναγνωρίζοντας ότι ο L. ενόψει και του μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα της μπορούσε να επωφεληθεί από τον περιορισμό της εξόρυξης δεδομένων (TDM) για επιστημονικούς σκοπούς. Δεν επιχειρηματολόγησε όμως ως προς τι γίνεται αν ακολουθήσει περαιτέρω αξιοποίηση της έρευνας του μη κερδοσκοπικού ιδρύματος από εμπορικούς φορείς. Είναι αρκετά τα ερωτήματα που άφησε αναπάντητα η απόφαση αυτή και μένει να δούμε αν ο φωτογράφος θα ασκήσει έφεση κατά αυτής.

Με τα μέχρι σήμερα δεδομένα στην ελληνική δικαστηριακή πρακτική, αν ένα έργο που δημιουργήθηκε από ΤΝ παραβιάζει δικαιώματα τρίτου (π.χ. αντιγράφει ή μιμείται υπερβολικά ένα μουσικό κομμάτι Έλληνα συνθέτη), υπεύθυνος θεωρείται ο χρήστης ή ο πάροχος της υπηρεσίας. Η ΤΝ ως «αυτόνομος δημιουργός» δεν μπορεί να καταστεί υπόλογη.
Αυτό δημιουργεί δυσκολίες:
– Οι χρήστες συχνά δεν γνωρίζουν πώς λειτουργεί το σύστημα και δεν έχουν τον έλεγχο του υλικού εκπαίδευσης.
– Οι πάροχοι μπορεί να βρίσκονται στο εξωτερικό, γεγονός που δυσκολεύει τη δικαστική προστασία στην Ελλάδα.
Συνεπώς, η προστασία των Ελλήνων δημιουργών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή συνεργασία και από τις ευρωπαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες.

Συνοπτικά:

Συμπερασματικά, η τεχνητή νοημοσύνη θέτει την πνευματική ιδιοκτησία στην Ελλάδα μπροστά σε νέες προκλήσεις. Το ισχύον πλαίσιο, βασισμένο αποκλειστικά στην έννοια της ανθρώπινης δημιουργικότητας, δεν επαρκεί για να απαντήσει σε ερωτήματα που αφορούν την εκπαίδευση αλγορίθμων, την ευθύνη για παραβιάσεις και την προστασία των καλλιτεχνών.
Η Ελλάδα, ως χώρα με έντονη πολιτιστική ταυτότητα, καλείται να αναπτύξει μια στρατηγική που θα διαφυλάξει τα δικαιώματα των δημιουργών της, αλλά ταυτόχρονα θα ενθαρρύνει την ανάπτυξη της ΤΝ. Ο δρόμος προς την ισορροπία μεταξύ καινοτομίας και προστασίας της πνευματικής δημιουργίας δεν είναι εύκολος· είναι όμως αναγκαίος για να διασφαλιστεί ότι η τεχνολογία θα λειτουργεί προς όφελος της κοινωνίας χωρίς να ακυρώνει τον ρόλο του ανθρώπινου δημιουργού.
_____________
[7] Αλεξιάννα Τσότσου. https://lawyermagazine.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%AD%CE%BB%CE%BB%CE%BF%CE%BD-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%BF%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CE%BF%CE%BA%CF%84%CE%B7%CF%83%CE%AF%CE%B1/
[8] Ευαγγελία Βαγενά, https://www.lawspot.gr/nomika-blogs/eyaggelia_oagena/tehniti-noimosyni-kai-pneymatiki-idioktisia-i-hrisi-ergon-os-dedomenon

Για το photologio
Θεόδωρος Στίγκας
Δικηγόρος,
Legal Department εκδοτικού οίκου ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Share this...

Facebook

Pinterest

Twitter

Linkedin