Η προστασία του εικονιζόμενου

Η προστασία του εικονιζόμενου

[Δικαίωμα επί της ιδίας εικόνας φωτομοντέλου]

Σκεπτικό απόφασης και μικρό ιστορικό της ΕφΑθ 1441/2010

Στην προκειμένη περίπτωση […] αποδεικνύονται, κατά την κρίση του δικαστηρίου αυτού, τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: Ο εναγόμενος ασχολείται επαγγελματικά με το σχεδιασμό ενδυμάτων τα οποία στη συνέχεια ράβει σε βιοτεχνία ιδιοκτησίας του, και τα διαθέτει προς πώληση σε καταστήματα που διατηρεί στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη και άλλες περιοχές. Προκειμένου να προωθήσει τις πωλήσεις του, ο εναγόμενος διαφημίζει τα εμπορεύματά του χρησιμοποιώντας φωτομοντέλα, σε φωτογραφίσεις με τα ενδύματά του. Η ενάγουσα είναι φωτομοντέλο καταξιωμένο στο χώρο της, έχει λάβει στο παρελθόν τον τίτλο «Μις …» και επί σειρά ετών ζει και εργάζεται στην Ελλάδα, συνεργαζόμενη με γνωστούς σχεδιαστές γυναικείων ενδυμάτων. Στις αρχές Νοεμβρίου 2005 οι διάδικοι συμφώνησαν προφορικά να συνεργαστούν και ειδικότερα η ενάγουσα να φωτογραφηθεί για την καταχώρηση δειγμάτων ενδυμάτων, στους συνήθεις καταλόγους διαφήμισης της βιοτεχνίας του εναγομένου. Η φωτογράφηση έγινε στις 10.11.2005, αφορούσε 20 λήψεις φωτογραφιών και η ενάγουσα έλαβε ως αμοιβή της το ποσό των 600 ευρώ. Όμως στη συνέχεια ο εναγόμενος δεν τήρησε την συμφωνία τους, με βάση την οποία ορίστηκε ότι οι φωτογραφίες της θα χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά και μόνο, για τον παραπάνω κατάλογο διαφήμισης των ειδών της βιοτεχνίας του και δημοσίευσε, εν αγνοία της ενάγουσας, μία από τις φωτογραφίες της αυτές, σε μηνιαίο γυναικείο περιοδικό, πανελλαδικής κυκλοφορίας. Ειδικότερα στην σελ. 119 του περιοδικού … και στο τεύχος … 2005 δημοσιεύθηκε φωτογραφία της ενάγουσας ντυμένης με φόρεμα του εναγομένου, σε διάσταση 0,25 x 0,35, ενώ σε οριζόντια διάταξη, στο κάτω μέρος της φωτογραφίας, υπάρχει το ονοματεπώνυμο του εναγομένου σε κάθετη διάταξη όπου αναγράφονται οι διευθύνσεις των καταστημάτων του.

Η, κατά τα παραπάνω, όμως, περαιτέρω χρήση της φωτογραφίας αυτής της ενάγουσας έγινε χωρίς την απαιτούμενη, προηγουμένως, συναίνεσή της και παρά τη ρητή συμφωνία ότι η χρήση των φωτογραφιών θα γινόταν αποκλειστικά και μόνο στους καταλόγους δειγμάτων ενδυμάτων της βιοτεχνίας του εναγομένου. Ο εναγόμενος ισχυρίζεται ότι η φωτογράφηση και η καταχώρηση της συγκεκριμένης φωτογραφίας έγινε με τη συναίνεση της ενάγουσας, η οποία προφορικά συναίνεσε για τη δημοσίευση μίας από τις φωτογραφίες της στο συγκεκριμένο περιοδικό. Ο ισχυρισμός του αυτός, όμως αποδεικνύεται ουσιαστικά αβάσιμος, κατά την κρίση του Δικαστηρίου αυτού, αφού δεν αμφισβητήθηκε ότι για τις φωτογραφίσεις της η ενάγουσα εισέπραξε το συνολικό ποσό των 600 ευρώ, που αφορούσε τη δημοσίευση των φωτογραφιών της στους καταλόγους ενδυμάτων του εναγομένου και από κανένα στοιχείο προέκυψε ότι, η ενάγουσα εισέπραξε, επί πλέον αμοιβή για τη συγκεκριμένη καταχώριση ή ότι η αμοιβή της, γι’ αυτήν, συμπεριλαμβανόταν στο παραπάνω ποσό των 600 ευρώ, που δεν είναι εύλογο, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, για μια τέτοια, πανελλήνιας εμβέλειας, καταχώρηση, που οπωσδήποτε απέφερε επί πλέον εμπορικό όφελος στον εναγόμενο. Η εν λόγω ενέργεια έγινε από τον εναγόμενο με σκοπό το άμεσο, προς τούτο, οικονομικό συμφέρον του, προβαίνοντας σε δημοσίευση της συγκεκριμένης φωτογραφίας, εκτός από τους καταλόγους της βιοτεχνίας του, που συνήθως, απευθύνονται σε συγκεκριμένο και πιο περιορισμένο αγοραστικό κοινό και στο πανελλήνιας εμβέλειας παραπάνω περιοδικό. Μετά την παραπάνω διαπίστωση της παράνομης και αντισυμβατικής αυτής καταχώρησης η ενάγουσα διαμαρτυρήθηκε στον εναγόμενο και προέβη μάλιστα και στην κατάθεση αίτησης για λήψη ασφαλιστικών μέτρων εναντίον του.

Τέλος, από την παραπάνω ενέργεια του εναγομένου, η ενάγουσα υπέστη ηθική βλάβη, αφού, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στην αρχή της παραγράφου αυτής, η πράξη αυτή του εναγομένου αποτελεί, καθαυτή, παράνομη προσβολή της προσωπικότητας της ενάγουσας, δηλαδή του δικαιώματος, επί της ιδίας εικόνας της, και δεν απαιτείται να προσβάλλεται, συγχρόνως και άλλο αγαθό της προσωπικότητάς της, όπως το απόρρητο της ιδιωτικής της ζωής, ή η τιμή και υπόληψη της. Πρέπει, επομένως, να υποχρεωθεί ο εναγόμενος για αποκατάσταση της ηθικής της βλάβης, να καταβάλει στην ενάγουσα εύλογη χρηματική ικανοποίηση, […] να κρατηθεί η υπόθεση από το παρόν δικαστήριο, να γίνει μερικά δεκτή η κρινόμενη αγωγή, ως ουσιαστικά βάσιμη και να υποχρεωθεί ο εναγόμενος να καταβάλει στην ενάγουσα το ποσό των 2.500 ευρώ, νομιμοτόκως, από την επίδοση της αγωγής, μέχρι την εξόφληση. […]

Helmut Newton

Σχολιασμός επί της απόφασης

Σοφία Θεράπου, Δικηγόρος

Στην προκειμένη περίπτωση παραβιάστηκε ο σεβασμός της προσωπικότητας του ατόμου που μόνο αυτό μπορεί να αυτοκαθορίζει την προσωπικότητά του και όλες τις ειδικότερες εκφάνσεις αυτής μία εκ των οποίων είναι η εικόνα του.

Η εικόνα ενός ατόμου αποτελεί ένα από τα κύρια γνωρίσματα της προσωπικότητάς του, δεδομένου ότι εκφράζει την ιδιαιτερότητά του και του επιτρέπει να διαφοροποιείται από τους ομοίους του. Το δικαίωμα του ατόμου στην προστασία της εικόνας του αποτελεί ως εκ τούτου ένα από τα βασικά στοιχεία της προσωπικής ανάπτυξής του και προϋποθέτει κατά κύριο λόγο τον έλεγχο αυτής από το άτομο. Αν ο έλεγχος της εικόνας του συνεπάγεται στην πλειοψηφία των περιπτώσεων τη δυνατότητα, για το άτομο, να αρνηθεί τη διάδοση της εικόνας του, συμπεριλαμβάνει συγχρόνως το δικαίωμα του καθενός να αντιτεθεί στη λήψη, διατήρηση και αναπαραγωγή αυτής από τρίτους. Ειδικότερα:

Α. Η εικόνα του ανθρώπου

Η εικόνα του ανθρώπου αποτελεί εκδήλωση της προσωπικότητάς του, η οποία δεν ανήκει στο κοινό αλλά μόνο σε εκείνον που παριστάνει. Για το λόγο αυτό, η αποτύπωση της εικόνας του ανθρώπου με φωτογράφηση ή με άλλο τρόπο ή η έκθεσή της δημοσίως, όταν δεν υπάρχει συναίνεση ή έγκριση αυτού που εμφανίζεται στη φωτογραφία, προσβάλλει αυτοτελώς την προσωπικότητά του χωρίς να είναι αναγκαία, αλλά ούτε βεβαίως και να αποκλείεται, η προσβολή και άλλων αγαθών της προσωπικότητάς του (βλ. Καρακατσάνη ό.π., αρ. 9, Καράκωστα, Προσωπικότητα και Τύπος, 2000, σελ. 81, 82, Πλαγιαννάκο, Το δικαίωμα επί της ιδίας προσωπικότητας, ΕλλΔνη 1966,101 επ., ΠΠρΑθ 4661/2004, ΑΠ 1010/2002 ό.π. ΕφΑθ 5783/1997 ΕλλΔνη 1998,667, ΕφΑθ 3346/1996 ΕλλΔνη 1998,665, ΕφΘ 3424/1989 Αρμ 1989,1205, ΕφΑθ 8908/1988 ΝοΒ 36,1664).

Είναι πάγια η νομολογία σύμφωνα με την οποία η χωρίς τη συναίνεση του προσώπου λήψη της εικόνας του ολικώς ή μερικώς (π.χ. προτομή), πλαστικώς ή γραφικώς (προσωπογραφία, φωτογραφία κ.λπ.) συνιστά παράνομη προσβολή της προσωπικότητας σύμφωνα με το άρθρο 57 ΑΚ, χωρίς περαιτέρω να απαιτείται και η παρουσίαση της φωτογραφίας ή η αναπαραγωγή ή η διάθεσή της στο κοινό (Πατεράκης, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, παρ. 4 ΙΙΙ 6 σελ. 108 επ., ΑΠ 411/2002 ΕλλΔνη 43,1692, ΠΠρΑθ 1189/2001 ΧρΙΔ 2001,415). Την άποψη αυτή υιοθετεί και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο επιτάσσει την ύπαρξη συγκατάθεσης του ενδιαφερόμενου κατά τη λήψη της φωτογραφίας και όχι μόνο κατά το χρόνο της δημοσίευσής της με την αιτιολογία ότι, στην αντίθετη περίπτωση, ένα βασικό γνώρισμα της προσωπικότητας θα μπορούσε να βρίσκεται στην κατοχή τρίτων χωρίς ο ενδιαφερόμενος να μπορεί να ελέγξει την ενδεχόμενη μετέπειτα χρήση του (βλ. ΕΔΔΑ απόφ. 15.01.2009 στην υπόθεση Ρέκλος και Δαβουρλή κατά Ελλάδας ΔiΜΕΕ 2009,434 σημ. Ε. Αθανασόπουλου και σχόλιο Π. Βογιατζή σελ. 321). Στην απαγόρευση αυτή εμπίπτει όχι μόνο η φωτογραφική, αλλά και η κινηματογραφική απεικόνιση του προσώπου, καθώς και η εμφάνιση αυτού στην τηλεόραση. Στις περιπτώσεις μάλιστα της κινηματογραφικής απεικόνισης και της εμφάνισης στην τηλεόραση, που περιλαμβάνουν τη φυσιογνωμία του προσώπου με όλες τις εξωτερικές κινητικές εναλλαγές (χειρονομίες, μορφασμούς κ.λπ.), αποδίδεται πληρέστερα η όλη εικόνα αυτού και προσβάλλεται περισσότερο η προσωπικότητά του.

Μεγαλύτερη προσβολή έχουμε και στην περίπτωση που, πέρα από την εικόνα, προσβάλλεται συγχρόνως και άλλο αγαθό της προσωπικότητας του ατόμου, όπως η τιμή και η υπόληψη όταν π.χ. το εικονιζόμενο πρόσωπο εμφανίζεται κάτω από συνθήκες που μειώνουν την υπόληψή του ή παραβιάζουν το απόρρητο της ιδιωτικής του ζωής. Τότε προσβάλλονται περισσότερες εκφάνσεις της προσωπικότητάς του και η προσβολή αυτή είναι σοβαρότερη (βλ. Σούρλα, ό.π., αριθμοί 83-86, Γεωργιάδη – Σταθόπουλο, ό.π., αριθμό 9 και ΕφΑθ 8908/1988 NoΒ 36.1665, ΕφΑθ3316/2004).

Β. Σύγκρουση δικαιωμάτων

Το εικονιζόμενο πρόσωπο, μολονότι δεν έχει δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας στη φωτογραφία, έχει το δικαίωμα σε αυτή που απορρέει από την προσωπικότητά του. Εν προκειμένω, δηλαδή, τα δύο αυτά δικαιώματα, αυτό του εκάστοτε δικαιούχου του περιουσιακού δικαιώματος επί της φωτογραφίας και αυτό του εικονιζόμενου προσώπου, συγκρούονται. Η σύγκρουση πρέπει να λυθεί με στάθμιση των εκατέρωθεν εννόμων αγαθών. Τόσο η θεωρία όσο και η νομολογία υποστηρίζουν ότι ενόψει του ότι οι διατάξεις του αστικού κώδικα που προστατεύουν την προσωπικότητα αποτελούν εξειδίκευση της θεμελιώδους και μη δυνάμενης να αναθεωρηθεί διάταξης του άρθρου 2 παρ. 1 του Σ (βλ. Παπαντωνίου, ό.π. σελ. 106, ΕφΑθ 6805/1987 ΕλλΔνη 1990,1458), η στάθμιση αποβαίνει υπέρ του δικαιώματος του προσώπου στην εικόνα του.

Στην περίπτωση, λοιπόν, του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του φωτογράφου επί της φωτογραφίας, εφόσον η τελευταία είναι αποτέλεσμα της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού-φωτογράφου (βλ. την Οδηγία 93/98 της ΕΕ για την έννοια του πρωτότυπου έργου που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο πνευματικής ιδιοκτησίας) γίνεται δεκτό ότι ο μεν φωτογράφος έχει το δικαίωμα να διατηρεί το «αρνητικό» της φωτογραφίας και να μεταβιβάζει το περιουσιακό του δικαίωμα επί της φωτογραφίας, το εικονιζόμενο όμως πρόσωπο μπορεί να επιτρέπει ή να απαγορεύει κάθε χρήση της φωτογραφίας του παρά τη θέλησή του από τον εκάστοτε δικαιούχο του περιουσιακού δικαιώματος επί της φωτογραφίας του (βλ. σχετ. Γνμδ Αρχής Προστασίας Δεδομένων 30/2002 στην Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών του ΔΣΑ, Μαρίνο, σε ΕλλΔνη 1995,446, σχόλια υπό την ΜΠρΑθ 829/1994, ΠΠρΑθηνών 4661/2004).

Η συναίνεση, λοιπόν, ρητή η σιωπηρή, καθώς και η έγκριση αίρουν το παράνομο της προσβολής της προσωπικότητας κάποιου με την αποτύπωση ή έκθεση της εικόνας του (βλ. Καράκωστα, ό.π., σελ. 85 – 90, ΑΠ 1010/2002 ό.π., ΕφΑθ 5783/1997 ό.π., ΕφΑθ 3346/1996 ό.π.). Εξάλλου, η συναίνεση μπορεί να έχει δοθεί και για συγκεκριμένη χρονική διάρκεια. Ακόμα όμως και τότε είναι ελεύθερα ανακλητή με αποτέλεσμα η μετά την ανάκλησή της λήψη ή έκθεση φωτογραφιών να συνιστά προσβολή της προσωπικότητας. Είναι άλλο το ζήτημα ότι μια τέτοια ανάκληση ενδεχομένως αποτελεί αθέτηση ενοχικής σύμβασης (βλ. Καράκωστα ό.π., σελ. 87).

Γ. Η προστασία της εικόνας

Η προστασία του ατόμου που προσβάλλεται από την αποτύπωση ή χρήση της εικόνας του παρέχεται από τις διατάξεις των άρθρων 57, 59 και 932 ΑΚ οι οποίες αναγνωρίζουν στον θιγόμενο δικαίωμα να ζητήσει άρση της προσβολής, παράλειψη αυτής στο μέλλον, αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Είναι δε σημαντικό να αναφερθεί και η άποψη που υποστηρίζει ότι στις περιπτώσεις προσβολής προσωπικότητας από τη χρήση φωτογραφίας, χωρίς την απαιτούμενη συναίνεση, δεν αποκλείεται και η εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 739 ΑΚ περί διοίκησης αλλοτρίων (μη γνήσια διοίκηση αλλοτρίων), δυνάμει της οποίας ο προσβαλλόμενος δικαιούται να απαιτήσει από αυτόν που έκανε χρήση της εικόνας του, την απόδοση του σχετικού κέρδους που τυχόν πέτυχε ο τελευταίος (βλ. Καράκωστα, ό.π., σελ. 261, 293, 294, τον ίδιο, Το Δίκαιο των ΜΜΕ, 1998, σελ. 275, ΠΠρΑθηνών 4661/2004, ΕφΑθ 3346/1996 ό.π.).

Όσον αφορά το δικονομικό μέρος, η έλλειψη της συναίνεσης ή της έγκρισης δεν αποτελεί στοιχείο της ιστορικής βάσης της αγωγής του προσβληθέντος κατά του υπόχρεου, με την οποία διώκει αποζημίωση ή χρηματική ικανοποίηση. Το στοιχείο αυτό οφείλει να επικαλεστεί και να αποδείξει ο εναγόμενος. Αν μάλιστα ο εικονιζόμενος δεν λαμβάνει αντάλλαγμα για την παραχώρηση της εικόνας του, η απόδειξη αφορά όχι μόνο τη χορήγηση της συναίνεσης αλλά και την έκτασή της (βλ. ΕφΑθ 5783/1997 ό.π., ΕφΑθ 3346/1996 ό.π.).

Συμπέρασμα: Η εν λόγω απόφαση ορθά τάσσεται με την πάγια θέση της νομολογίας των δικαστηρίων μας, σύμφωνα με την οποία η εικόνα του προσώπου, ως έκφανση της προσωπικότητας αυτού, πρέπει να προστατεύεται λαμβανομένου υπόψη ότι η εικόνα παριστάνει την εξωτερική μορφή του ανθρώπου και καθώς εμφανίζεται δημόσια μόνο όταν αυτός θέλει, δεν ανήκει στο κοινό, αλλά μόνο στο πρόσωπο που παριστάνει. Για το λόγο αυτό δεν επιτρέπεται κατ’ αρχήν σε κανένα να αποτυπώσει ή να εμφανίσει δημόσια την εικόνα άλλου, χωρίς τη συναίνεσή του.

Πηγή: ΔΙΜΕΕ 1/2011, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη

Helmut Newton