Η Μάσκα – το προσωπείο των Αποκριών

Η Μάσκα – το προσωπείο των Αποκριών

Ένα αφιέρωμα στη ΜΑΣΚΑ – ΠΡΟΣΩΠΕΙΟ ΘΕΑΤΡΙΚΟ

Συνυφασμένη με το  ΘΕΑΤΡΟ … Με τις ΑΠΟΚΡΙΕΣ … το ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ …

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ και πώς εξελίχθηκε στους αιώνες …

 

Έβγαλα τη μάσκα και στον καθρέφτη κοιτάχτηκα

Είδα το παιδί που ήμουν εδώ και πολύ καιρό…

Δεν είχε καθόλου αλλάξει.

(F. Pessoa)

 

Νίκος Οικονομόπουλος, GREECE, Peloponnese, Krokees, Carnival, 1988 ©Magnum Photos

Α. Γενικά
Η ανάγκη για μεταμφίεση υπήρξε πάντοτε έντονη και εκδηλωνόταν σε διάφορες εκφάνσεις της καθημερινότητας του ανθρώπου, ανεξάρτητα από τα θρησκευτικά ή πολιτισμικά δεδομένα κάθε εποχής. Ακόμη, η ανάγκη αυτή του ανθρώπου να απεκδυθεί τον εαυτό του και να μεταμορφωθεί, έστω και για λίγο, σε μια άλλη προσωπικότητα αποτελεί διαχρονικό φαινόμενο σε όλους τους πολιτισμούς, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Η μεταμόρφωση αυτή δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς την αλλαγή του προσώπου, η οποία επιτυγχάνεται με τη χρήση μιας μάσκας, ενός «προσωπείου». Ανάλογα με τον σκοπό και την περίσταση που χρησιμοποιούνταν, η μάσκα αποκτούσε και διαφορετικό χαρακτήρα, όπως αποτροπαϊκό, θρησκευτικό-τελετουργικό, καρναβαλικό και φυσικά θεατρικό.

Η ιστορία της μάσκας παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Εδώ και πολλούς αιώνες, η μάσκα είναι ένα μέσο στα χέρια των απλών ανθρώπων για να διακωμωδήσουν, να σαρκάσουν, να αμφισβητήσουν, να εκφοβίσουν και να επικοινωνήσουν. Αποτελεί το πιο εκφραστικό μέσο. Επικαλύπτει το πρόσωπο με σκοπό την παρουσίαση κάτι διαφορετικού από το καθημερινό κοινωνικό πρόσωπο και απελευθερώνει. Αν ο άνθρωπος ήταν αόρατος θα ήταν πιο τολμηρός. Όταν κάποιος φορά μάσκα, απελευθερώνεται από τα δεσμά της ταυτότητας του. Η απελευθέρωση μπορεί να αφορά από το ονειρικό και το ερωτικό μέχρι το εγκληματικό και το απάνθρωπο. Στην σύγχρονη εποχή έχει συνδεθεί με την περίοδο της Αποκριάς, αλλά και με το «ψεύδος» και έχει γίνει το όπλο των διπρόσωπων.

Josef Koudelka – Παμπλόνα, περιοχή της επαρχίας Ναβάρα, Ισπανία, Καρναβάλι 1972

Και μιας και διανύσαμε την εποχή των Απόκρεων και του Καρναβαλιού λίγα λόγια για το καρναβάλι …

Το καρναβάλι είναι η μεγάλη αγροτική τελετουργία που εορτάζει την ανακύκληση των εποχών και την αναγέννηση, εορταστική διαλεκτική του θανάτου και της ζωής. Το καρναβάλι συνδέεται με νεκρικές τελετές, καθώς με τη λήξη του αρχίζουν τελετές για τους νεκρούς. Στη Βραζιλία, λ.χ., το καρναβάλι, τόσο ερωτικό,  τελειώνει με τη μεγάλη μετάνοια της Τετάρτης των Τεφρών. Στη Νικαράγουα, και γενικότερα στον καθολικό κόσμο, τη Μεγάλη Παρασκευή οι πιστοί ξορκίζουν τη θλίψη ντύνοντας με χρώμα τους δρόμους και τους εαυτούς τους, δίχως να καταστρέφουν το νόημα της ημέρας. Κάθε χρόνο αυτήν τη μέρα φορούν πολύχρωμες μάσκες και κυκλοφορούν στους δρόμους μεταφέροντας ηθοποιό που παριστά τον Χριστό, δημιουργώντας ένα περίεργο πανηγύρι χαρμολύπης. Και όπως στον Σοχό οι κουδουνοφόροι, εμφανή κατάλοιπα του σατυρικού χορού, βγαίνουν αμέσως μετά τα Θεοφάνεια, έτσι και στην Ιταλία οι μάσκες εμφανίζονται την Πρωτοχρονιά, τα Θεοφάνεια, στις 17.1., ημέρα του Αγίου Αντωνίου.

Bruno Barbey BRAZIL, Rio de Janeiro, 1980, Carnival, Transvestites ©Magnum Photos

Στο καρναβάλι, είτε αυτό αποκρύπτει το σώμα, είτε το αποκαλύπτει (Βραζιλία), αναστέλλονται οι καθημερινές απαγορεύσεις, ενώ εξαίρεται η γονιμότητα με συμβολικές πράξεις (φαλλοφορία, βωμολοχίες, ταυτόχρονη μίμηση του γάμου και του θανάτου, χοροί, σκώμματα, βιαιοπραγίες, φαγοπότι, μέθη, τρέλα, αντιμετάθεση των κοινωνικών ρόλων, μασκάρεμα). Η γιορτή, το γέλιο, η μάσκα χειραφετούν τον άνθρωπο, ελευθερώνουν το πνεύμα και τον λόγο του από το επίσημο σύστημα με τις απαγορεύσεις και τους ιεραρχικούς φραγμούς του, αντικαθιστούν τη σοβαρότητα με τον ηδονισμό και την κραιπάλη, την άκαμπτη επισημότητα με την άκρα οικειότητα, ξεμασκαρεύουν το ψέμα, την υποκρισία, την απάτη των άλλων και του εαυτού, δεν σέβονται τον θάνατο, αλλά τον γελοιοποιούν, τον αντιμετωπίζουν με το γέλιο και τον ταυτίζουν τελικά με τη ζωή. Χαρακτηριστικό ως προς αυτό είναι το εξής: Η πανώλη που έπληξε την Ευρώπη το 1373 έγινε αφορμή ενός μυστικιστικού χορού που λεγόταν το Καρναβάλι της Απελπισίας. Οι πιστοί ξεκινούσαν μια θλιβερή λιτανεία. σε όλη τη διαδρομή αυτομαστιγώνονταν, ενώ άλλοι χόρευαν και αυτοσχεδίαζαν. Με αυτόν τον τρόπο πίστευαν ότι εξιλεώνονταν και απέτρεπαν το κακό. Συχνά μάλιστα η μακάβρια πομπή μετατρεπόταν σε χορευτική ευφορία. Όταν η ένταση έφτανε στο αποκορύφωμα, κάποιος έπεφτε κάτω και παρίστανε τον νεκρό. Τότε άρχιζε ένας πένθιμος χορός και ακολουθούσε το φιλί της ζωής. Με το φιλί ο νεκρός είτε ανασταινόταν είτε όχι, γιατί αυτός που τον φιλούσε μπορεί να έφερε το μικρόβιο της αρρώστιας που μετέδιδε το φιλί. Αν έμενε νεκρός, η συντροφιά με αστεία και κωμικές κινήσεις προσπαθούσε να τον κάνει να γελάσει και να αναρρώσει.

Diane Arbus Older dark haired woman, wearing a eye mask with a dead bird attached; bird’s beak lies against the woman’s nose, white plumes to either side of her face curling back toward her neck.

Το καρναβάλι είναι ένας διάλογος ανάμεσα στο κανονικό και το «άλλο», το αντίθετό του, ανάμεσα στο «πάνω» και το «κάτω» που αφορά την τοπογραφία του σώματος, αλλά και τις δομές και τις αξιολογικές ιεραρχίες της κοινωνίας. Εδώ, τα αντίθετα αντιμετωπίζονται σαν να είναι ανάλογα και οι αντιθέσεις τρέπονται σε ταυτότητες. Στην ουσία, πρόκειται για την πιο βαθιά κατάφαση προς την εσωτερική τάξη του κόσμου, στο μέτρο που η τάξη αυτή θεωρείται ταυτόσημη με την ανανέωση κάθε φθαρμένης μορφής της ζωής και της κοινωνίας. Το καρναβάλι καταργεί τη μονολογική και μονολιθική θεώρηση του ανθρώπου, για να φωτίσει τις αντιφάσεις του, την εσωτερική του πολλαπλότητα και την εγγενή του σχετικότητα.

Β. Πώς γεννήθηκε η μάσκα
Γεννήθηκε λοιπόν από την έμφυτη ανάγκη της αλλαγής προσωπικότητας και σε κάθε περίπτωση είχε να κάνει με την κάλυψη της ταυτότητας ενός ατόμου και της προβολής προς τα έξω κάποιου άλλου. Σαν πολιτιστικά αντικείμενα, οι μάσκες έχουν χρησιμοποιηθεί παγκοσμίως και σε όλες τις χρονικές περιόδους με διαφοροποίηση σε εμφάνιση όσο και σε χρήση και συμβολισμό. Στα πρώϊμα στάδια εξέλιξης, ο άνθρωπος προσπαθεί να προσομοιάσει προς το θείο, και ανάλογα με τα αντικείμενα λατρείας που μπορεί να ήταν ιερά ζώα η ζωόμορφες θεότητες, χρησιμοποιεί σε μαγικοθρησκευτικές τελετές, μάσκες ως πολεμιστής, ιερέας και μάγος.

Στο μεταφυσικό επίπεδο, χρησιμοποιούνται επίσης και οι νεκρικές μάσκες, ως αποτύπωση της μορφής υπό το πρίσμα της αιωνιότητας. Στοχεύουν στην επικοινωνία του θανόντα με το συμπαντικό πνεύμα, τον βοηθούν να αποχωρήσει και τον προστατεύουν από κακόβουλα πνεύματα στο ταξίδι του προς τον Άλλο Κόσμο. Στην αρχαία Αίγυπτο, αποτελούν οδηγό επιστροφής του πνεύματος στο μουμιοποιημένο σώμα.

Χρυσές νεκρικές μάσκες, έχουν ανευρεθεί σε τάφους βασιλέων των Ασιατικών Βασιλείων, σε μούμιες των Ίνκας και αλλού. Ιδιαίτερα στα κτερίσματα των ταφικών κύκλων των Μυκηνών συμπεριλαμβάνονται και χρυσές προσωπίδες, που υποδηλώνουν την βασιλική ή πριγκιπική καταγωγή του ταφέντα, με έμφαση στη χρυσή μάσκα του Ταφικού Κύκλου Α που βρέθηκε από τον Σλήμαν, ο οποίος πίστεψε ότι ανήκε στον Βασιλέα Αγαμέμνονα (1550 π.Χ. περίπου – Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών).

Η διασημότερη όμως, παγκοσμίως, νεκρική μάσκα, είναι αυτή του Φαραώ Τουτανγχαμών. Στην Αίγυπτο, την ίδια εποχή περίπου, οι Φαραώ δεν θάβονται πλέον σε πυραμίδες, αλλά σε τάφους, στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Ο τάφος του Τουτανγχαμών που ανακαλύφθηκε το 1922, έκρυβε ένα καταπληκτικό θησαυρό από πολύτιμα αντικείμενα, κοσμήματα , τρόφιμα και ρούχα. Η μούμια του Φαραώ, έφερε μάσκα φτιαγμένη από χρυσό, λάπις, λάζουλι και άλλους ημιπολύτιμους λίθους (1340 π.Χ. περίπου – Κάϊρο, Αιγυπτιακό Μουσείο).

Josef Koudelka ©Magnum Photos

Τα μορφολογικά στοιχεία της μάσκας προέρχονται από φυσικές κυρίως μορφές και κατηγοριοποιούνται ως ανθρωπομορφικές και θηριομορφικές. Συνήθως αναπαριστούν υπερφυσικά όντα, προγόνους, η φανταστικές φιγούρες. Τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή της μάσκας, ήταν ξύλο, μέταλλο, όστρακα,φελλός, ελεφαντόδοντο, πηλός, πέτρα, φτερά, δέρμα, γούνα, χαρτί ύφασμα και κέρατα.

Τη χρήση μάσκας συναντάμε και στην πρώϊμη λίθινη εποχή. Χρησιμοποιείται σε μαγικοθρησκευτικές τελετές για πρόληψη και θεραπεία ασθενειών στις κοινωνίες της Βορείου Αμερικής. Επίσης σε τελετές γονιμότητας, από χορευτές που αναπαριστούν σύννεφα, πνεύμα βροχής και αστέρια και ανευρίσκονται κυρίως στις Νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες.

Στην κεντρώα Αφρική, στο Κονγκό, χρησιμοποιούνται σε μυητικές τελετές ενηλικίωσης, τεράστιες έγχρωμες μάσκες που μοιάζουν με περικεφαλαίες. Εδώ η μάσκα ενσαρκώνει τον νέο ρόλο του μυηθέντος στην κοινωνία.

Στο Θιβέτ, οι ιερείς και οι λάμας, χρησιμοποιούν μάσκες σε ιερές τελετουργίες εξορκισμού δαιμόνων, που αναπαριστούν μορφές θεών και δαιμονικών μορφών.

Μάσκες που φορούσαν σε θεατρικές παραστάσεις στην αρχαία Ελλάδα. Η θεατρική μάσκα εμφανίζεται στην Ελλάδα, σε αρχαία τραγωδία που ανέβασε ο Θέσπις στην 61η Ολυμπιάδα, δηλ. μεταξύ 536-532 π.Χ. σύμφωνα με το λεξικό ΣουΙδας. Η μεταμφίεση σχετίζεται άλλωστε, εκτός των άλλων καταβολών και συμβολισμών, και με τη λατρεία του Διονύσου και τη γένεση του δράματος. Τοτέμ, δηλαδή, ιερό έμβλημα του Διονύσου ήταν ο τράγος και γι αυτό οι χορευτές κατά τις εορτές του Θεού μεταμφιέζονται σε τράγους, φορώντας τραγίσια δέρματα και τοποθετούν στο κεφάλι τους κέρατα. Έτσι ξεφεύγουν από την ανθρώπινη κατάσταση και περνούν σε μία θεϊκή έκσταση, κάνοντας πράξεις μιμητικές των αναπαραγωγικών κυρίως στοιχείων της ζωής.

Ο κορυφαίος Λατίνος λυρικός ποιητής Οράτιος λέγει ότι οι «υποκριτές» (ηθοποιοί), είχαν το πρόσωπό τους αλλειμένο αρχικά με τρυγία (λάσπη κρασιού), που άλλαζε τα χαρακτηριστικά τους. Απαρρίθμηση προσωπείων έχει κάνει ο Έλληνας φιλόσοφος από τη Ναύκρατη της Αιγύπτου Πολυδεύκης στο έργο του «Ονομαστικόν» , αλλά τα προσωπεία μας είναι περισσότερο γνωστά από τις παραστάσεις και τα πήλινα προσωπεία που έχουν σωθεί.

Josef Koudelka ©Magnum Photos

Αρχικά, την θεατρική μάσκα, με τραγικά ή κωμικά στοιχεία, έφτιαχνε ο τεχνίτης πάνω στο πρόσωπο του ηθοποιού, το οποίο άλειφε με λάδι. Μετά χρησιμοποιώντας βαμβακερό ύφασμα βουτηγμένο σε αλευρόκολλα και με τελική επικάλυψη γύψου, της έδινε μορφή την οποία σε στο τελευταίο στάδιο έβαφε. Η θεατρική μάσκα από την στιγμή που θα φορεθεί από τον ηθοποιό, αποκτά μία ουσιαστική δυναμική. Ο ηθοποιός υπόκειται σε μία ψυχολογική αλλαγή και όντας σε μία ενδιάμεση κατάσταση (trance), αφομοιώνει την πνευματική δύναμη του χαρακτήρα που παριστά η μάσκα.

Έτσι, τον Μεσαίωνα και μέχρι τον 16ο αιώνα, χρησιμοποιείται σε έργα μυστηρίου, με θέματα από την Βίβλο. Στην Αναγέννηση, όπου παρατηρείται έξαρση του θεατρικού δρώμενου, μέχρι και τον 18ο αιώνα , το θέατρο βασίζεται σε δραματουργικά σενάρια των Αρχαίων Ρωμαίων. Αργότερα, στην Commedia dell Arte, συναντάμε στον Αρλεκίνο και στην Κολομπίνα, τις απλές μαύρες μάσκες, οι οποίες δεν εκφράζουν συγκεκριμένο συναίσθημα σε αντίθεση με τις περισσότερες αρχαίες μάσκες. Έτσι, οι ηθοποιοί εκφράζονται περισσότερο με την παντομίμα. Στο πασίγνωστο θέατρο ΝΟ, της Ιαπωνίας, καταγράφονται 125 διαφορετικές θεατρικές μάσκες, οι οποίες είναι όλες παραδοσιακές και αναπαριστούν μορφές ηλικιωμένων ανθρώπων, θεούς, θεές, δαίμονες και ξωτικά.

Josef Koudelka ©Magnum Photos

Τον Μεσαίωνα, επίσης, κάνει την εμφάνισή της η βενετσιάνικη μάσκα. Αρχικά χρησιμοποιείται στη Βενετία, σαν επαναστατική πράξη για απόκρυψη ταυτότητας ή συναισθημάτων. Πολύ συχνά για την κάλυψη παράνομων δραστηριοτήτων και παρανόμων σχέσεων ή εμπλοκής σε πολιτικά σκάνδαλα. Η χρήση μάσκας δημόσια απαγορεύεται σταδιακά με νομοθετικές διατάξεις και περιορίζεται στα θρυλικά βενετσιάνικα καρναβάλια. Η βενετσιάνικη μάσκα αποτελεί όχι μόνο κεντρικό πυρήνα του καρναβαλιού , αλλά αποκτά και θρυλική διάσταση. Αριστουργήματα τέχνης, οι βενετσιάνικες μάσκες είναι χειροποίητες, ζωγραφισμένες στο χέρι, από δέρμα, πεπιεσμένο χαρτί, πορσελάνη ή πρωτότυπη τέχνη από γυαλί, διακοσμημένες με φτερά, πολύτιμα μέταλλα και λίθους. Χορηγοί του καρναβαλιού είναι τηλεοπτικά δίκτυα και άλλοι φορείς.

Martine Franck ©Magnum Photos

Τελικά, μάσκες καρναβαλιών, όπως στο Ρίο, το Halloween, Mardi Gras, κ.α. είναι μάσκες εντυπωσιακές, αστείες, εξωφρενικές, γκροτέσκ, τρομακτικές ή χαρούμενες. Υπό αυτή τη μορφή επιβιώνει η μάσκα μέχρι τη σύγχρονη εποχή στις καρναβαλικές εορτές και στα δρώμενα.

Σύμφωνα με τις αρχές της ψυχολογίας, η ισχυρότερη εξάρτηση του ατόμου είναι αυτή από την εικόνα του εαυτού του. Για να διατηρήσει λοιπόν κάποιος την «καλή του εικόνα» προς το περιβάλλον, μια που αυτό είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχική του ισορροπία, καταλήγει στην δημιουργία της περσόνα που αναφέραμε πιο πάνω. Εφ’ όσον δεν αντέχει να παρουσιάσει μία εικόνα στραπατσαρισμένη, και πολύ περισσότερο να την ανεχθεί ο ίδιος, θα καταφύγει στα προσωπεία. Έτσι η μάσκα σαν αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού μας, θα επιβιώνει μέχρι την οριστική διάλυση της μορφής και ο αληθινός εαυτός θα αποτελεί πάντα ένα ζητούμενο μέσω της αυτογνωσίας.

Μάλιστα, δεν έλειπαν και οι μυστικές ενώσεις, οι οποίες χρησιμοποιούσαν ένα ολόκληρο σύστημά προκειμένου να εκφοβίσουν και να υπνωτίσουν τις μάζες. Τα μέλη αυτών των ενώσεων φορώντας ειδικές ενδυμασίες και τρομακτικές μάσκες επεδίωκαν να πείσουν τους ανθρώπους ότι ήταν πνεύματα νεκρών, να σπείρουν τον πανικό στο χωριό και να αρπάξουν μέσα στη γενική ταραχή διάφορα αντικείμενα αξίας.

Robert Mapplethrope – Snake man

Στην αρχαία Ελλάδα τώρα η μεταμφίεση ήταν αναπόσπαστο κομμάτι των διονυσιακών δρώμενων. Αρχικά η λατρεία του υιού του Δία και της Σεμέλης περιορίζονταν στους διθυράμβους που έψελνε ο άτακτος χορός, η ακολουθία του Διόνυσου. Οι πιστοί συνοδοιπόροι του θεού της μέθης μεταμφιέζονταν σε Σάτυρους, στους κατώτερους εκείνους ερωτοπαθείς δαίμονες της ελληνικής μυθολογίας με τα τραγίσια αυτιά, τα κέρατα και τα σκέλη τράγου. Αξίζει να σημειωθεί ότι η λατρεία του Διόνυσου συνδεόταν με τη λατρεία της γονιμότητας και το κύκλο των αγροτικών εργασιών.

Από το διθύραμβο που χόρευε ο χορός γύρω από τη θυμέλη, το βωμό δηλαδή του θεού προήλθε από τη μια μεριά το «σατυρικό δράμα», η κωμωδία που εξιστορούσε τις αστείες περιπέτειες και τα κωμικά κατορθώματα θνητών και θεών και η τραγωδία η οποία απέδιδε τις λυπηρές και τραγικές ιστορίες. Οι υποκριτές φορούσαν στη σκηνή μεγάλες παραδοσιακές μάσκες οι οποίες εξέφραζαν την ψυχική κατάσταση των προσώπων που υποδύονταν δηλαδή τη χαρά, τη λύπη, τον πόνο, την απελπισία κλπ.

Ο Αριστοτέλης όσον αφορά τη μίμηση θεωρούσε ότι κάνει τους ανθρώπους να διαφέρουν από τα υπόλοιπα έμβια όντα και μέσω αυτής της ικανότητας οι άνθρωποι αποκτούν τις πρώτες τους γνώσεις. Ήδη ο άνθρωπος αρχίζει να μιμείται όχι μόνο τα θηρία και ορισμένες άλλες φυσικές δυνάμεις, αλλά και τους υπόλοιπους ανθρώπους επιδιώκοντας να κατανοήσει τους ίδιους αλλά και τα αποτελέσματα των πράξεών τους.

Edward Steichen – Gloria Swanson (actress)

Σε μεταφυσικό επίπεδο, χρησιμοποιούνται επίσης και οι νεκρικές μάσκες, ως αποτύπωση της μορφής υπό το πρίσμα της αιωνιότητας. Πιστεύεται ότι στοχεύουν στην επικοινωνία του θανόντα με το συμπαντικό πνεύμα, τον βοηθούν να αποχωρήσει και τον προστατεύουν από κακόβουλα πνεύματα στο ταξίδι του προς τον Άλλο Κόσμο. Στην αρχαία Αίγυπτο, αποτελούν οδηγό επιστροφής του πνεύματος στο μουμιοποιημένο σώμα. Χρυσές νεκρικές μάσκες, έχουν ανευρεθεί σε τάφους βασιλέων των Ασιατικών Βασιλείων, σε μούμιες των Ίνκας και αλλού. Ιδιαίτερα στα κτερίσματα των ταφικών κύκλων των Μυκηνών συμπεριλαμβάνονται και χρυσές προσωπίδες, που υποδηλώνουν την βασιλική ή πριγκιπική καταγωγή αυτού που είναι θαμμένος. Η διασημότερη, παγκοσμίως, νεκρική μάσκα είναι αυτή του Φαραώ Τουταγχαμών. Η μούμια του Φαραώ, έφερε μάσκα φτιαγμένη από χρυσό, λάπις, λάζουλι και άλλους ημιπολύτιμους λίθους.

Τη χρήση μάσκας συναντάμε και στην πρώιμη λίθινη εποχή. Χρησιμοποιείται σε τελετές για την πρόληψη και θεραπεία ασθενειών στις κοινωνίες της Βορείου Αμερικής. Επίσης, σε τελετές γονιμότητας, από χορευτές που αναπαριστούν σύννεφα, πνεύμα βροχής και αστέρια και ανευρίσκονται κυρίως στις Νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες.

Στην κεντρώα Αφρική πάλι και πιο συγκεκριμένα στο Κονγκό, χρησιμοποιούνται σε μυητικές τελετές ενηλικίωσης, τεράστιες έγχρωμες μάσκες που μοιάζουν με περικεφαλαίες. Εδώ, η μάσκα ενσαρκώνει τον νέο ρόλο αυτού του οποίου μυείται στην κοινωνία. Στο Θιβέτ, οι ιερείς και οι λάμας, χρησιμοποιούν μάσκες σε ιερές τελετουργίες εξορκισμού δαιμόνων, που αναπαριστούν μορφές θεών και δαιμονικών μορφών.

Τζένη Λυκουρέζου

Για την κατασκευή των μασκών χρησιμοποιήθηκαν κάθε λογής υλικά. Για παράδειγμα, έχουμε μάσκες με όστρακα, φελλό, ελεφαντόδοντο, πηλό, πέτρα, φτερά, δέρμα, γούνα, χαρτί ύφασμα και κέρατα και φυσικά ξύλινες ή μεταλλικές.

Τώρα όσον αφορά τις θεατρικές μάσκες, ο τεχνίτης έφτιαχνε τη μάσκα πάνω στο πρόσωπο του ηθοποιού το οποίο άλειφε με λάδι. Μετά χρησιμοποιώντας βαμβακερό ύφασμα βουτηγμένο σε αλευρόκολλα και με τελική επικάλυψη γύψου, της έδινε μορφή την οποία σε στο τελευταίο στάδιο έβαφε. Η θεατρική μάσκα από την στιγμή που θα φορεθεί από τον ηθοποιό, αποκτά μία ουσιαστική δυναμική. Ο ηθοποιός υπόκειται σε μία ψυχολογική αλλαγή και όντας σε μία ενδιάμεση κατάσταση, αφομοιώνει την πνευματική δύναμη του χαρακτήρα που παριστά η μάσκα.

Τον Μεσαίωνα και μέχρι τον 16ο αιώνα, χρησιμοποιείται σε έργα μυστηρίου, με θέματα από την Βίβλο. Στην Αναγέννηση, όπου παρατηρείται έξαρση του θεατρικού δρώμενου, μέχρι και τον 18ο αιώνα , το θέατρο βασίζεται σε δραματουργικά σενάρια των Αρχαίων Ρωμαίων. Αργότερα, στην Commedia dell Arte, συναντάμε στον Αρλεκίνο και στην Κολομπίνα, τις απλές μαύρες μάσκες, οι οποίες δεν εκφράζουν συγκεκριμένο συναίσθημα σε αντίθεση με τις περισσότερες αρχαίες μάσκες. Έτσι, οι ηθοποιοί εκφράζονται περισσότερο με την παντομίμα. Στο πασίγνωστο θέατρο ΝΟ, της Ιαπωνίας, καταγράφονται 125 διαφορετικές θεατρικές μάσκες, οι οποίες είναι όλες παραδοσιακές και αναπαριστούν μορφές ηλικιωμένων ανθρώπων, θεούς, θεές, δαίμονες και ξωτικά.

Τζένη Λυκουρέζου

Τον Μεσαίωνα, επίσης, κάνει την εμφάνισή της και η βενετσιάνικη μάσκα. Αρχικά, χρησιμοποιείται στη Βενετία, σαν επαναστατική πράξη για απόκρυψη ταυτότητας ή συναισθημάτων. Πολύ συχνά και για κάλυψη παράνομων δραστηριοτήτων και παρανόμων σχέσεων ή εμπλοκής σε πολιτικά σκάνδαλα. Η χρήση μάσκας δημόσια απαγορεύεται σταδιακά με νομοθετικές διατάξεις και περιορίζεται στα θρυλικά βενετσιάνικα καρναβάλια. Οι βενετσιάνικες μάσκες είναι πραγματικά έργα τέχνης και ιδιαίτερα φημισμένες. Είναι χειροποίητες, ζωγραφισμένες στο χέρι με ιδιαίτερα υλικά και είναι όλες τους πολύ όμορφες και εντυπωσιακές.

Η ιστορία της μάσκας όπως είδαμε χάνεται στα βάθη των αιώνων και στις άκρες των ηπείρων. Δεν υπάρχει πολιτισμός, από εκείνον των Μάγια μέχρι του σύγχρονου της παγκοσμιοποίησης και του διαδικτύου, που δεν έχει χρησιμοποιήσει μάσκες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Για την κοινωνική ανθρωπολογία, τη λαογραφία και τη θρησκειολογία, η μάσκα αποτελεί ένα παμπάλαιο αντικείμενο μελέτης και για την τέχνη, μια ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης.

Κληρονομιά από Διονυσιακές γιορτές και άλλα θρησκευτικά έθιμα, τα προσωπεία καθιερώθηκαν στο Αττικό Θέατρο από το θρυλικό Θέσπη τον 6ο π.Χ αιώνα. Φτιαγμένα στην αρχή από άχρωμο λινό ύφασμα, απέκτησαν με τον καιρό το χρώμα και τα χαρακτηριστικά του ανθρώπινου προσώπου.

Το προσωπείο (5ος αιώνας) αποτελούσε εργαλείο πρακτικής ανάγκης: ο κάθε υποκριτής έπαιζε πολλούς ρόλους. Οι άντρες υποδύονταν γυναίκες ενώ ο Χορός έπρεπε να έχει ομοιογένεια.

Μια σημαντική άνθηση του αρχαίου εθίμου προκάλεσε τον 16ο αιώνα η Κομέντια ντελ Άρτε που χρησιμοποιούσε κωμικές μουτσούνες (συνήθως μισές), επίδραση πιο πολύ του ιταλιάνικου καρναβαλιού παρά του ελληνορωμαϊκού θεάτρου. Με την πάροδο του καιρού όμως οι αρλεκινάδες άρχισαν να εγκαταλείπουν την μάσκα, αντίθετα με το Ασιατικό θέατρο, που γεννήθηκε μασκοφορεμένο και η παράδοση του συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.

Η μάσκα αποτελεί μέχρι και σήμερα ένα πρωτότυπο αντικείμενο και ένα σύμβολο συναρπαστικό.

Συχνά χρησίμευσε και σαν βασικό κίνητρο στις μουσειακές αναβιώσεις του αρχαίου ελληνικού δραματολογίου, που επιχειρούσαν διάφοροι θίασοι.

Είναι ένας τρόπος να περάσουμε στο Άλλο, στον χώρο της ετερότητας, εκεί που το πρόσωπο και το προσωπείο εμπλέκονται στις τελετουργίες του υπερφυσικού.

Robert Capa ©Magnum Photos

Η καταγωγή της μάσκας θα πρέπει να αναζητηθεί στις 3 εκείνες μεγάλες και συχνά διαπλεκόμενες ενότητες που διακρίνονται:
Α) Στη μάσκα που αποκρύπτει:

  • Στη νεκρική μάσκα (Αίγυπτος, Ελλάδα, Προκολομβιανοί Πολιτισμοί) – Ο νεκρός κρύβει καλά το αληθινό του πρόσωπο .
  • Τη θεατρική μάσκα. Ο υποκριτής υποδύεται το ρόλο του. Ξεκινώντας από την Αρχαία Ελλάδα, αναφερόμαστε σε στιλιζαρισμένα προσωπεία ανδρών και γυναικών, γέρων, δούλων, που τα φορούν πάντα άνδρες ηθοποιοί.

Β) Τη μάσκα που μεταμορφώνει
Η μάσκα γίνεται εργαλείο κατοχής και μαγεύει εκείνον που τη φορά, τον απομονώνει και τον φυλακίζει. Η υπέρτατη μεταμόρφωση τείνει προς μία θεότητα.
Είναι συνεπώς προφανές ότι οι μάσκες (κυρίως της Αφρικής) χρησιμοποιούνται σε μια ποικιλία θρησκευτικών τελετουργιών:

  • Λατρεία των νεκρών προγόνων
  • Τελετές μύησης
  • Τελετουργίες γονιμικού και εξορκιστικού χαρακτήρα

Γ) Τη μάσκα που τρομάζει

  • Το μορφάζον τέρας (π.χ Γοργώ, Μέδουσα, φίδια)
  • Πολεμικές μάσκες
  • Θεϊκές και δαιμονιακές μάσκες
  • Μάσκες που δεν έχουν ιερό χαρακτήρα

Η μάσκα στη σύγχρονη εποχή

  1. i) Η μάσκα σαν επιλεγμένος ή προβαλλόμενος τρόπος συμπεριφοράς
  2. ii) Οι μάσκες του καρναβαλιού

Σήμερα συνηθίζουμε να βλέπουμε μάσκες συνήθως την περίοδο της Αποκριάς με σκοπό τη μεταμφίεση.

Τζένη Λυκουρέζου

Οι μάσκες όμως φαίνεται πως υπάρχουν εδώ και πάρα πολλά χρόνια και λέγεται μάλιστα πως είναι τόσο παλιές όσο είναι και ο άνθρωπος. Φαίνεται να γεννήθηκε από την ανάγκη αλλαγής προσωπικότητας και προβολής κάποιου άλλου προσωπείου και χαρακτήρα πιθανότατα. Ετυμολογικά η λέξη μάσκα προέρχεται από το λατινικό masca, το οποίο σημαίνει προσωπίδα. Ενώ, ο λεγόμενος μασκαράς είναι ο προσωπιδοφόρος, ο μεταμφιεσμένος της αποκριάς ενώ μεταφορικά σημαίνει απατεώνας ή κακοήθης.

Γενικότερα, η μεταμφίεση έχει κάποια βασικά στοιχεία. Αρχικά, τη συγκάλυψη του αληθινού προσώπου, της αληθινής ταυτότητας δηλαδή του ατόμου και στη συνέχεια το στοιχείο της μεταμφίεσης και της παραπλάνησης. Με αυτό τον τρόπο ακολουθεί το στοιχείο της διακωμώδησης, της γελοιοποίησης, του μυκτηρισμού, του χλευασμού. Το τρίτο αυτό στοιχείο γεννιέται μέσω της αντίθεσης, της σύγκρουσης ανάμεσα στο επιφαινόμενο και το αληθινό πρόσωπο, ανάμεσα στις υποκειμενικές προσδοκίες και την πραγματικότητα.

Πιο συγκεκριμένα όμως τη μάσκα τη συναντάμε σε όλον τον κόσμο εδώ και αιώνες, με διάφορες λειτουργίες: υπάρχει η μάσκα του καρναβαλιού, του θεάτρου, η νεκρική, η μάσκα που συνδέεται με τις τελετές μύησης, η μάσκα της μαγείας και η θεραπευτική/ιατρική μάσκα. Η μάσκα θα λέγαμε ότι χρησιμοποιήθηκε για να ελέγξει τον αόρατο κόσμο. Στα πρώιμα στάδια εξέλιξης, ο άνθρωπος προσπαθεί να προσομοιάσει προς το θείο, και ανάλογα με τα αντικείμενα λατρείας που μπορεί να ήταν ιερά ζώα η ζωόμορφες θεότητες, χρησιμοποιεί σε διάφορες τελετές μάσκες ως πολεμιστής, ιερέας και μάγος. Οι πρωτόγονοι κυνηγοί χόρευαν μασκαρεμένοι και επεδίωκαν μέσω της μετενσάρκωσης να εξομοιωθούν με το κορμί των άγριων θηρίων, να αποκτήσουν τη μορφή και τις ικανότητες τους.

Και μετά την εισαγωγή στην ιστορική αναδρομή της μάσκας ανά του αιώνες, ας περάσουμε στην Βενετσιάνικη μάσκα.

Τζένη Λυκουρέζου

Το Καρναβάλι και οι λόγοι που δημιούργησαν τη μάσκα και τα κουστούμια μεταμφίεσης, είναι απόρροια διαφόρων κοινωνικών συνθηκών και η χρήση τους άλλαζε ανά τους αιώνες. Η βενετσιάνικη μάσκα, εμφανίστηκε κατά το Μεσαίωνα, όταν οι άνθρωποι φοβούνταν να δείξουν τα πραγματικά τους συναισθήματα και να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους. Προκειμένου να περιοριστεί η αμείλικτη ηθική παρακμή της Βενετίας, οι τοπικές αρχές σε αρκετές περιπτώσεις όρισαν κανόνες για το Καρναβάλι και ρυθμίσεις για τη χρήση της μάσκας και τις μεταμφιέσεις.

Υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία που να εξηγούν το κίνητρο υιοθέτησης της μάσκας στη Βενετία. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η κάλυψη του προσώπου σε δημόσιους χώρους, ήταν η ιδιαίτερη βενετσιάνικη απάντηση σε μία από τις πιο άκαμπτες ιεραρχίες τάξεων στην ευρωπαϊκή ιστορία.

Σύμφωνα με αρχειακό υλικό, οι βενετσιάνικες μάσκες φοριούνταν στην πόλη της Βενετίας, από τον Μεσαίωνα, τον 12ο και 13ο αιώνα. Τις φορούσαν διάφορα πρόσωπα για να κρυφτούν από οποιαδήποτε παράνομη δραστηριότητα: τυχερά παιχνίδια, χορούς, παράνομες σχέσεις ή ακόμα και πολιτικά σκάνδαλα.

Το 1268 είναι η χρονιά κατά την οποία υπάρχει η αρχαιότερη καταγραφή ενός νόμου που περιορίζει την κατάχρηση της μάσκας. Στο εν λόγω έγγραφο απαγορευόταν στους άνδρες με μάσκες -που ονομάζονταν Mattaccini- να παίζουν το παιχνίδι κατά το οποίο έριχναν στις γυναίκες αυγά με ροδόνερο, από ψηλά κτήρια. Από τις αρχές του 1300, πολλοί νόμοι και διατάγματα άρχισαν να εκδίδονται για τον περιορισμό και τον έλεγχο της υπερβολικής χρήσης μάσκας από τους ελευθεριάζοντες Βενετσιάνους.

Ένας άλλος νόμος του 1339, απαγόρευε στους Βενετούς να φορούν χυδαίες φορεσιές και να επισκέπτονται μοναστήρια με καλόγριες, μεταμφιεσμένοι. Ο νόμος απαγόρευε επίσης στα άτομα να ζωγραφίζουν τα πρόσωπά τους ή να φορούν γενειάδες ή περούκες.

Κοντά στο τέλος της Δημοκρατίας, η χρήση μάσκας στην καθημερινή ζωή, δέχτηκε αυστηρούς περιορισμούς. Μέχρι το 18ο αιώνα, περιορίστηκε μόνο σε περίπου τρεις μήνες από τις 26 Δεκεμβρίου, καθώς συχνά χρησιμοποιούνταν για να κρύψει την ταυτότητα αυτού που τη φορούσε και παράνομες δραστηριότητές του. Ήταν ένα σύμβολο της ελευθερίας και της καταπάτησης όλων των κοινωνικών κανόνων που επιβάλλονταν από την Ενετική Δημοκρατία.

Τζένη Λυκουρέζου

Η κατασκευή χειροποίητων βενετσιάνικων μασκών, ήταν μια ιδιαίτερα διαδεδομένη δραστηριότητα και υπήρχαν χιλιάδες τέτοια καταστήματα. Η ζήτηση για μάσκες και η χρήση τους ήταν τόσο μεγάλη, που οι απλές μαύρες μάσκες άρχισαν να μετατρέπονται σε πιο περίτεχνες κατασκευές και να εξαπλώνονται και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Το 1776, ένας νέος νόμος, αυτή τη φορά για την προστασία της ξεχασμένης «τιμής της οικογένειας», απαγόρευε στις γυναίκες να πηγαίνουν στο θέατρο χωρίς μάσκα «Bauta» που κάλυπτε το πρόσωπό τους.

Με την έναρξη της αυστριακής κατοχής, μετά την πτώση της Δημοκρατίας, η Βενετία έχασε τον αυθεντικό χαρακτήρα του καρναβαλιού της, καθώς οι ενετές κυρίες, άφησαν στην άκρη τις μάσκες, προσαρμοζόμενες στο γεγονός ότι η αυστριακή κυβέρνηση δεν επέτρεπε την χρήση τους, με εξαίρεση τους ιδιωτικούς χορούς.

Η ιταλική κυβέρνηση ήταν πιο «ανοικτή» πλέον, αλλά αυτή τη φορά οι Βενετοί ήταν άτολμοι. Η Βενετία δεν ήταν πλέον η πόλη του καρναβαλιού, αλλά μια αυτοκρατορική επαρχία χωρίς προσωπική ελευθερία. Κατά τη διάρκεια της δεύτερης αυστριακής κυβέρνησης, επιτρεπόταν να χρησιμοποιούνται οι μάσκες κατά τη διάρκεια της Αποκριάς.

Μόνο δύο αιώνες αργότερα, το Καρναβάλι επέστρεψε για να παραμείνει, αλλά με ένα νέο ρόλο, δηλαδή ως καλλιτεχνική και δημιουργική έκφραση, που κάθε χρόνο πρωταγωνιστεί στην εκπληκτική πλατεία San Marco.

Τζένη Λυκουρέζου

Οι πιο γνωστές βενετσιάνικες μάσκες
Οι βενετσιάνικες μάσκες κατασκευάζονται από δέρμα, papier mache, πορσελάνη ή με μια πρωτότυπη τεχνική από γυαλί. Αρχικά ήταν μάλλον απλές στο σχέδιο και τη διακόσμηση, ενώ σήμερα είναι ζωγραφισμένες στο χέρι και διακοσμούνται με φυσικά φτερά, πολύτιμα μέταλλα και λίθους.

Μερικές από τις πιο γνωστές μάσκες είναι οι:

  • Bauta: μια μάσκα που καλύπτει όλο το πρόσωπο. Ήταν από παλιά ένα παραδοσιακό κομμάτι τέχνης, με έντονο πηγούνι, χωρίς στόμα και πολλά επίχρυσα μέρη. Η μάσκα έχει τετράγωνο σαγόνι με κλίση προς τα πάνω για να επιτρέπει στο χρήστη να μιλά, να τρώει και να πίνει εύκολα χωρίς να χρειάζεται να την βγάζει, διαφυλάσσοντας έτσι την ανωνυμία του. Η Bauta συχνά συνοδεύεται από μια κόκκινη κάπα.
  • Colombina: είναι μισή μάσκα (καλύπτει μόνο τα μάτια), συχνά με περίτεχνη διακόσμηση από χρυσό, ασήμι κρύσταλλα και φτερά. Κρατιέται στο πρόσωπο με ένα μπαστούνι ή δεμένη με κορδέλα, όπως και οι περισσότερες άλλες βενετσιάνικες μάσκες
  • Medico della Peste (γιατρός της πανούκλας): Η μάσκα αυτή έχει ένα μακρύ ράμφος και είναι μία από τις πιο παράξενες και αναγνωρίσιμες βενετσιάνικες μάσκες. Ο εντυπωσιακός σχεδιασμός της έχει μακάβρια ιστορία: προέρχεται από τον 17ο αιώνα, όταν ο γάλλος γιατρός Charles de Lorme, την υιοθέτησε μαζί με άλλες υγειονομικές προφυλάξεις, ενώ θεράπευε θύματα της πανούκλας. Η μάσκα είναι λευκή και αποτελείται από ένα κοίλο ράμφος ενώ γύρω από τα μάτια διακοσμείται με κρυστάλλους.
  • Moretta: πρόκειται για μια οβάλ μάσκα με μεγάλες τρύπες για τα μάτια, που φοριούνταν από τις γυναίκες των πατρικίων. Η μάσκα διαθέτει επίσης πέπλο που κρέμεται στο λαιμό.
  • Larva ή Volto: Είναι μια μάσκα που καλύπτει όλο το πρόσωπο. Παλιότερα ήταν συνήθως λευκή και με έναν… τρισδιάστατο σχεδιασμό που την έκανε πιο άνετη σε σχέση με άλλες μάσκες. Συνοδεύεται από ένα τριγωνικό καπέλο και μανδύα έτσι ώστε να αυξάνεται η αύρα του μυστηρίου.

Βέβαια υπάρχουν πολλές ακόμη μάσκες όπως οι: Arlecchino, Brighella, Burrattino, Pantalone, Pierrot, Pulcinella, Gatto κ.ά..

Τζένη Λυκουρέζου

Σύμφωνα με τους ιστορικούς, οι μάσκες φοριούνταν στην πόλη της Βενετίας από πρόσωπα που ήθελαν να κρυφτούν από τους δανειστές τους, άτομα είχαν παράνομες σχέσεις, άτομα που έπαιζαν τυχερά παιχνίδια, πήγαιναν σε χορούς ή ανακατεύονταν με κουτσομπολιά και σκάνδαλα, ιεροεξεταστές, κατασκόπους, πλούσιους και φτωχούς.

Η μάσκα έγινε σύμβολο της ελευθερίας και της καταπάτησης όλων των κοινωνικών κανόνων που επιβάλλονταν από την Ενετική Δημοκρατία. Η ανωνυμία της μάσκας δημιούργησε μια ιδιόρρυθμη “ισότητα” ανάμεσα στους πολίτες της Βενετίας, ευνόησε την ανάπτυξη του αυτοσχέδιου θεάτρου του δρόμου, της Commedia dell’arte αλλά ευνόησε και ευγενείς, για να μπορούν να μπαινοβγαίνουν ανενόχλητοι σε λαϊκές γειτονιές, θέατρα, χορούς και μοναστήρια, διευκόλυνε άτομα που διέπρατταν παράνομες δραστηριότητες, κλοπές, βιασμούς, φόνους ή άτομα σαν τον διαβόητο καρδιοκατακτητή Τζάκομο Καζανόβα, που έγραψε ιστορία ξελογιάζοντας το «αδύναμο φύλο», ακόμη και μοναχούς και μοναχές που με την κάλυψη μιας μάσκας, επιδίδονταν σε ασυδοσίες.

Έτσι, η υπερβολική χρήσης μάσκας στην καθημερινή ζωή από τους ελευθεριάζοντες πολίτες και ταξιδιώτες της Βενετίας, ανάγκασε τις αρχές να εκδώσουν νόμους και διατάγματα για τον περιορισμό και τον έλεγχο της και τελικά μετά την πτώση της Δημοκρατίας της Βενετίας και κατά τη διάρκεια της αυστριακής κατοχής, η χρήση της απαγορεύτηκε εκτός από την περίοδο της Αποκριάς ή σε ιδιωτικούς χορούς.

Οι βενετσιάνικες μάσκες αρχικά ήταν απλές στο σχέδιο και τη διακόσμηση και υπήρχαν εκατοντάδες καταστήματα που τις κατασκεύαζαν. Η ζήτησή τους ήταν τόσο μεγάλη, που άρχισαν να μετατρέπονται σε πιο περίτεχνες κατασκευές, κατασκευασμένες από δέρμα, papier mache, πορσελάνη ή με μια πρωτότυπη τεχνική από γυαλί, ενώ αργότερα άρχισαν να ζωγραφίζονται στο χέρι και να διακοσμούνται με γούνα, φυσικά φτερά, πολύτιμα μέταλλα και λίθους και να γίνονται διάσημες σε όλη την Ευρώπη. Σήμερα θεωρούνται το έμβλημα του Βενετσιάνικου Καρναβαλιού.

Τζένη Λυκουρέζου

Σε γενικές γραμμές, όλες οι βενετσιάνικες μάσκες μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Στις αποκριάτικες μάσκες και σ’ αυτές της Commedia dell’arte.

Από τον 18ο αιώνα και έπειτα, η μάσκα εξαφανίστηκε σιγά-σιγά κι από το ευρωπαϊκό θέατρο, και στην εποχή μας έχασε τον συμβολικό χαρακτήρα του για να μείνει ως απαραίτητο στοιχείο μεταμφίεσης, κυρίως μόνο στο τσίρκο και στον χορό (ειδικά σε μερικές δημιουργίες του ελεύθερου χορού που συνδέονται με τον εξπρεσιονισμό). Σήμερα δεν νοείται καρναβάλι χωρίς μάσκα, η οποία τείνει να εξελιχθεί σε ένα ανελέητο διαγωνισμό δημιουργίας εξαιρετικής τέχνης και αισθητικής. Αστείες, εντυπωσιακές ή τρομακτικές στο Ρίο, στο Halloween,
μεταξωτές στη Βενετία. Στη χώρα μας εξακολουθούν να απεικονίζουν κλασικούς ήρωες των παιδικών παραμυθιών, να συνοδεύουν τις στολές ή να σατιρίζουν πολιτικά πρόσωπα.

Berenice Abbott – Jean Cocteau in Bed with Mask 1927

Το προσωπείο-μάσκα, που λειτουργεί ενίοτε όπως η εικόνα στον καθρέφτη, με ανθρωπόμορφα ή ζωόμορφα χαρακτηριστικά, εμπεριέχει την αξία του αιώνιου. Aυτό διαπιστώνεται είτε εμβαθύνοντας στις σημασίες της διαρκούς επανάληψης και της διαρκούς ανάγκης για τη χρήση του, είτε εντοπίζοντας τις έννοιες του σταθερά δυναμικού και αέναου που αυτό εκφράζει στις ιδεολογίες τον άνθρωπο κάθε εποχής και κάθε τόπου. Μοιάζει να είναι τόσο  αντιφατικό, καθώς εμπλέκεται με το απόλυτα σοβαρό και το τρομακτικό που είναι ο θάνατος αλλά και το απόλυτα αστείο και την απόλυτη εκτροπή από το κανονικό, το συνηθισμένο, το κοινωνικά αποδεκτό.
Εμπλέκεται με το ψεύδος και την απόκρυψη αλλά και την αποκάλυψη μέσα από τη μεταμόρφωση και την αλήθεια. Το προσωπείο προκαλεί τρόμο, γέλιο, θαυμασμό, περισυλλογή, δέος.

Χαρακτηριστικό των προσωπείων είναι ότι δεν μπορούν να ερμηνευθούν ή να αντιμετωπιστούν από μόνα τους ως ξεχωριστά αντικείμενα ή κυρίως αισθητικά. Η ερμηνεία του προσωπείου μπορεί να γίνει μόνο μέσα στα συμφραζόμενά της, τον χορό ή το τελετουργικό, όπου οι άνθρωποι συμμετέχουν ως ίσοι εταίροι. Διαφορετικά, το προσωπείο μοιάζει ακίνητο, όπως ακίνητο είναι το νεκρικό προσωπείο.
Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι κινείται σε οριακές περιοχές, επιτρέπει τη διείσδυση στο άλλο, στο έτερον, είτε αυτό είναι ο θάνατος, το μη κανονικό, ή το μη κοινωνικά αληθές. Επιτρέπει την επικοινωνία με μια άλλη όψη του ιερού, όχι πλέον κανονικού, σταθερού και ορισμένου αλλά παράξενου, ακατάληπτου και ανατρεπτικού. Επιτρέπει την υπέρβαση όλων των μορφών και όλων των προσδιορισμών υιοθετώντας όλες τις όψεις αλλά δίχως να κλείνεται σε καμιά.
Γενικότερα όμως, δεν υπάρχει πολιτισμός,  που δεν έχει χρησιμοποιήσει μάσκες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Η μάσκα δεν γνωρίζει σύνορα. Κάθε λαός της δίνει τη δική του ερμηνεία και τη χρησιμοποιεί σύμφωνα με τις παραδόσεις του. Αποτιμώντας λοιπόν τη σημασία της μάσκας, διαπιστώνουμε πόσο διαρκής και ουσιώδης σε κάποιες περιπτώσεις υπήρξε η χρήση-προσφορά της στη ζωή των ανθρώπων και στην εξέλιξη των πολιτισμών τους ανά τους αιώνες.

Ευχαριστούμε την κα Τζένη Λυκουρέζου για την άδεια παραχώρησης χρήσης των φωτογραφιών της για τη βενετσιάνικη μάσκα

(https://andreaszacharatos-jennylykourezou.com/)