Δημοσίευση φωτογραφίας ανήλικου τέκνου χωρίς τη συναίνεση του γονέα

Δημοσίευση φωτογραφίας ανήλικου τέκνου χωρίς τη συναίνεση του γονέα

Περί της προστασίας του δικαιώματος επί της ιδίας εικόνας, της τιμής και του ιδιωτικού βίου των ανηλίκων

Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) απόφ. της 20.6.2017,

υπόθ. Bogomolova κατά Ρωσίας προσφ. Νο 13812/09

(Η μετάφραση της απόφασης από την αγγλική γλώσσα στην ελληνική έγινε από τον Γεώργιο Π. Κανέλλο, Δικηγόρο LL.M., Master 2)

1. Η υπόθεση αφορά μία προσφυγή (αριθ. 13812/09) κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας η οποία υποβλήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου στις 9 Φεβρουαρίου 2009, δυνάμει του άρθρου 34 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (στο εξής: «η Σύμβαση»), από μία Ρωσίδα υπήκοο, την κυρία Tatyana Sergeyevna Bogomolova (στο εξής: «η προσφεύγουσα»). Η προσφυγή ασκήθηκε τόσο για λογαριασμό της ίδιας όσο και για λογαριασμό του υιού της, Aleksandr Kirillovich Zolotukhin, επίσης Ρώσου υπηκόου.

2. Η Ρωσική Κυβέρνηση (στο εξής: «η Κυβέρνηση») εκπροσωπήθηκε αρχικά από τον κύριο G. Matyushkin, Αντιπρόσωπο της Ρωσικής Ομοσπονδίας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, και στη συνέχεια από τον διάδοχό του στο συγκεκριμένο αξίωμα, τον κύριο M. Galperin.

3. Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν προστάτευσαν επαρκώς το δικαίωμα της ίδιας και του υιού της στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή τους.

4. Η προσφυγή κοινοποιήθηκε στην Κυβέρνηση στις 4 Ιανουαρίου 2011.

Helen Levitt

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

I. ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΕΩΣ

5. Η προσφεύγουσα γεννήθηκε το 1978 και κατοικεί στο Berezniki, στην Περιφέρεια Perm, μαζί με τον υιό της, ο οποίος γεννήθηκε το 2001. Είναι ανύπαντρη μητέρα.

A. Δημοσίευση φωτογραφίας του υιού της προσφεύγουσας

6. Κατά τον χρόνο που συνέβησαν τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, η προσφεύγουσα ήταν καθηγήτρια φυσικής αγωγής σε ένα σχολείο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Berenzniki.

7. Τον Νοέμβριο 2007 η προσφεύγουσα πληροφορήθηκε ότι μία φωτογραφία του υιού της είχε δημοσιευθεί στο πρωτοσέλιδο ενός φυλλαδίου το οποίο δημιουργήθηκε από το Κέντρο Ψυχολογικής, Ιατρικής και Κοινωνικής Υποστήριξης του Δήμου Usolskiy, στην Περιφέρεια Perm (στο εξής: «το Κέντρο»), με τίτλο: «Παιδιά σε ανάγκη μίας οικογένειας».

8. Το φυλλάδιο αποτελείτο από έξι σελίδες μαζί με το εξώφυλλο. Η φωτογραφία του παιδιού καταλάμβανε το μεγαλύτερο μέρος του εξωφύλλου και απεικόνιζε με ευκρίνεια το πρόσωπό του. Πάνω από τη φωτογραφία υπήρχε το εξής λογότυπο: «Παιδιά σε ανάγκη μίας οικογένειας». Στο κάτω μέρος του εξωφύλλου, ακριβώς κάτω από την φωτογραφία, υπήρχαν οι λέξεις: «Κέντρο Ψυχολογικής, Ιατρικής και Κοινωνικής Υποστήριξης της πόλης Usolskiy». Η δεύτερη σελίδα περιείχε δύο ακόμα φωτογραφίες άλλων παιδιών, με αναφορές από τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, καθώς και τον ρωσικό κώδικα οικογενειακού δικαίου. Η τρίτη σελίδα είχε τον τίτλο «Μορφές αναπλήρωσης της οικογενειακής φροντίδας», και παρουσίαζε τους διάφορους τύπους: τη θετή οικογένεια, την εκπαιδευτική οικογένεια, την ανάδοχη οικογένεια, και άλλες. Οι υπόλοιπες σελίδες παρείχαν πληροφορίες προς τους αναγνώστες σχετικά με τη δημιουργία στον εν λόγω Δήμο του Δημοτικού Κέντρου Ψυχολογικής, Ιατρικής και Κοινωνικής Υποστήριξης, έργο του οποίου ήταν να προστατεύει τα ορφανά παιδιά και να επικουρεί τις οικογένειες κατά την υιοθεσία των παιδιών. Διευκρινιζόταν το είδος της υποστήριξης και της συμβουλευτικής που παρέχονταν από το Κέντρο προς τις οικογένειες και το πώς μπορούσαν να βοηθήσουν τα ορφανά παιδιά. Στην τελευταία σελίδα αναγράφονταν τα εξής: «Εάν επιθυμείτε να σώσετε ένα παιδί από τη μοναξιά και να του δώσετε μία οικογενειακή στέγη, ελάτε σε εμάς!»

9. Η προσφεύγουσα ισχυρίσθηκε ότι δεν είχε ενημερωθεί για το φυλλάδιο, πολλώ δε μάλλον δεν είχε ζητηθεί η συγκατάθεσή της για τη δημοσίευση της φωτογραφίας του υιού της.

Helen Levitt

B. Η κίνηση ποινικών και αστικών διαδικασιών από την προσφεύγουσα

1. Οι ενέργειες της προσφεύγουσας με σκοπό την άσκηση ποινικών διώξεων

10. Τον Νοέμβριο 2007 η προσφεύγουσα αιτήθηκε στο τοπικό τμήμα εσωτερικών υποθέσεων και στο γραφείο του εισαγγελέα τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης αναφορικά με τη χωρίς συγκατάθεση δημοσίευση της φωτογραφίας του υιού της στο φυλλάδιο.

11. Τον Δεκέμβριο 2007 το τμήμα εσωτερικών υποθέσεων απάντησε ότι δεν συνέτρεχαν λόγοι άσκησης ποινικής δίωξης.

12. Στις 9 Ιανουαρίου 2008 ο κατά τόπον αρμόδιος εισαγγελέας ενημέρωσε την προσφεύγουσα ότι το φυλλάδιο είχε δημιουργηθεί και είχε δημοσιευθεί, κατόπιν παραγγελίας του Κέντρου, από μία εκδοτική εταιρία, την A. Συνολικά, είχαν δημοσιευθεί 200 αντίτυπα του φυλλαδίου. Τη φωτογραφία του παιδιού στο φυλλάδιο είχε επιμεληθεί ο κύριος P., ο οποίος είχε προσληφθεί από τη συγκεκριμένη εταιρία για να δημιουργήσει το περιεχόμενο του φυλλαδίου και ο οποίος είχε βρει τη φωτογραφία του υιού της προσφεύγουσας στο Διαδίκτυο. Η ταυτοποίηση της ιστοσελίδας στην οποία είχε βρεθεί η φωτογραφία του παιδιού ήταν αδύνατη. Ο εισαγγελέας συμβούλευσε την προσφεύγουσα να κινηθεί δικαστικά για την προστασία των δικαιωμάτων της.

13. Η προσφεύγουσα δεν άσκησε ένδικο μέσο κατά αυτών των απαντήσεων.

2. Η άσκηση ενδίκων βοηθημάτων και μέσων ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων από την προσφεύγουσα

14. Τον Μάρτιο 2008 η προσφεύγουσα άσκησε αγωγή κατά του Κέντρου ενώπιον του Πρωτοδικείου του Usolskiy, στην Περιφέρεια Perm (στο εξής: «το Πρωτοδικείο») τόσο για λογαριασμό της όσο και για λογαριασμό του ανηλίκου υιού της.

15. Με το δικόγραφο της αγωγής της η προσφεύγουσα ισχυριζόταν ότι υπέστησαν ζημία η τιμή, η αξιοπρέπεια και η υπόληψη της ίδιας και του υιού της από την παράνομη δημοσίευση της φωτογραφίας του υιού της σε φυλλάδιο που αφορούσε την υιοθεσία ορφανών παιδιών. Συγκεκριμένα, η φωτογραφία είχε δημοσιευθεί χωρίς τη συγκατάθεσή της και εν αγνοία της. Το φυλλάδιο είχε διανεμηθεί σε διάφορους οργανισμούς στην πόλη του Usoliye και στον Δήμο Usolskiy, στην Περιφέρεια Perm (βιβλιοθήκες, νοσοκομεία, αστυνομικά τμήματα) και είχε προκαλέσει αρνητικές αντιδράσεις ως προς την ίδια και τον υιό της από την πλευρά των συναδέλφων της, των γειτόνων και των οικείων της. Ο κόσμος είχε την εντύπωση ότι είχε εγκαταλείψει τον υιό της. Το παιδί έγινε αντικείμενο χλευασμού στον παιδικό σταθμό. Η δημοσίευση της φωτογραφίας είχε επηρεάσει επίσης την τιμή, την αξιοπρέπεια και την υπόληψή της ως καθηγήτριας. Επικαλούμενη τα άρθρα 151 και 152 του ρωσικού Αστικού Κώδικα […] ζήτησε από το δικαστήριο να της επιδικάσει αποζημίωση για ηθική βλάβη και να διατάξει την εκδοτική εταιρία να της ζητήσει συγγνώμη για τη δημοσίευση της φωτογραφίας.

16. Στις 23 Απριλίου 2008 το Πρωτοδικείο, με τη σύμφωνη γνώμη της προσφεύγουσας, αποφάνθηκε ότι το Κέντρο δεν νομιμοποιείτο παθητικά στην υπόθεση και ότι η αγωγή θα έπρεπε να είχε στραφεί κατά της εκδοτικής εταιρίας και του κυρίου P. Το Κέντρο κλήθηκε να συμμετάσχει στη δίκη ως τρίτος.

17. Η εκδοτική εταιρία αρνήθηκε τις αξιώσεις της προσφεύγουσας. Ισχυρίστηκε ότι από το υποβληθέν ενώπιον του δικαστηρίου αποδεικτικό υλικό προέκυπτε ότι κάποιος κύριος Sh. είχε τραβήξει τη φωτογραφία του υιού της προσφεύγουσας εν γνώσει της. Ο κύριος Sh. δεν είχε ενημερώσει την προσφεύγουσα για τις προθέσεις του ή για τις περαιτέρω πιθανές χρήσεις της φωτογραφίας. Ούτε είχε λάβει κάποια έγγραφη συγκατάθεση από την προσφεύγουσα για τη χρήση της. Ο κύριος P., ο οποίος είχε απασχοληθεί από την εταιρία για τη δημιουργία του περιεχομένου του φυλλαδίου, είχε βρει τη φωτογραφία στο Διαδίκτυο και την τοποθέτησε στο εξώφυλλο του φυλλαδίου.

18. Η εκδοτική εταιρία πρόβαλε το επιχείρημα ότι δεν όφειλε να είχε επαληθεύσει κατά πόσον είχε ληφθεί προηγούμενη συγκατάθεση για τη δημοσιοποίηση της φωτογραφίας στο φυλλάδιο για δύο λόγους. Πρώτον, δεν ήταν υπεύθυνη για τις ενέργειες του κυρίου P., ο οποίος εργαζόταν για την εταιρία βάσει σύμβασης. Δεύτερον, σύμφωνα με το άρθρο 152.1 του Αστικού Κώδικα […] δεν απαιτείται συγκατάθεση στη χρήση φωτογραφίας όταν αυτή χρησιμοποιείται προς το συμφέρον του Κράτους, ή προς το κοινωνικό ή άλλο δημόσιο συμφέρον. Η παραγγελία του φυλλαδίου από το Κέντρο αποτελούσε επιδίωξη κοινωνικού και δημοσίου συμφέροντος, καθώς απηύθυνε κάλεσμα ευσπλαχνίας για τα ορφανά παιδιά. Η εταιρία κατέληξε ότι η προσφεύγουσα υπέστη ζημία από τον κύριο Sh. και, κατά συνέπεια, έπρεπε να απορριφθεί η αξίωση αποζημίωσης καθ’ ο μέρος στρεφόταν κατ’ αυτής.

19. Ο κύριος P. ισχυρίστηκε ενώπιον του δικαστηρίου ότι το 2004 πραγματοποίησε διάφορα ταξίδια μαζί με τον φίλο του Sh., ο οποίος ήταν φωτογράφος. Ο Sh. είχε τραβήξει δημοσίως φωτογραφίες άλλων τουριστών, συμπεριλαμβανομένης μίας φωτογραφίας του υιού της προσφεύγουσας. Μετά την επιστροφή από τα ταξίδια τους, ο Sh. του είχε στείλει ηλεκτρονικά αντίγραφα των συγκεκριμένων φωτογραφιών και έκτοτε ήταν αποθηκευμένα στον υπολογιστή του. Το 2007 (ο κύριος P.) εργαζόταν προσωρινά για την εκδοτική εταιρία η οποία του ζήτησε να δημιουργήσει το περιεχόμενο του φυλλαδίου. Το κείμενο και ορισμένες φωτογραφίες είχαν παρασχεθεί από το Κέντρο. Έψαξε στον υπολογιστή του για περισσότερες φωτογραφίες προκειμένου να τις τοποθετήσει στο φυλλάδιο και βρήκε τη φωτογραφία του υιού της προσφεύγουσας, η οποία φαινόταν ότι ταίριαζε με το σκοπό του φυλλαδίου. Για τον λόγο αυτό, την τοποθέτησε στο εξώφυλλο. Δεν γνώριζε, όμως, ποιο ήταν το παιδί στη φωτογραφία.

20. Ο εκπρόσωπος του Κέντρου, το οποίο συμμετέχει ως τρίτος, υποστήριξε ότι η χρήση της φωτογραφίας του υιού της προσφεύγουσας δεν αποτελούσε προϊόν συμφωνίας του Κέντρου. Υποστήριξε ακόμα ότι το φυλλάδιο δεν απηύθυνε κάλεσμα για υιοθεσία παιδιών, αντίθετα στόχευε στην παροχή πληροφόρησης για το Κέντρο. Απαντώντας σε ερώτηση του δικαστηρίου, ανέφερε ότι μετά τη δημοσίευση του φυλλαδίου ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων κάλεσε τηλεφωνικά το Κέντρο και ρώτησε εάν μπορούσαν να υιοθετήσουν το παιδί η φωτογραφία του οποίου είχε τοποθετηθεί στο εξώφυλλο του φυλλαδίου.

21. Όπως προκύπτει από τα πρακτικά της συνεδρίασης του δικαστηρίου, ο εκπρόσωπος της προσφεύγουσας, G., υποστήριξε ενώπιον του δικαστηρίου ότι αποτελούσε γεγονός αδιαμφισβήτητο πως η φωτογραφία του υιού της προσφεύγουσας είχε χρησιμοποιηθεί στο φυλλάδιο χωρίς τη συγκατάθεση του γονέα του, σε αντίθεση με το άρθρο 152.1 του Αστικού Κώδικα. Η εν λόγω διάταξη ήταν σύμφωνη με τις διατάξεις του Ευρωπαϊκής Συμβάσεως Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: «η Σύμβαση») οι οποίες κατοχυρώνουν την προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής. Η δημοσίευση της φωτογραφίας στο φυλλάδιο αποτελούσε παράνομη παρέμβαση στην ιδιωτική ζωή της προσφεύγουσας και κατά συνέπεια η εκδοτική εταιρία υποχρεούτο να αποζημιώσει την προσφεύγουσα για την ηθική βλάβη που υπέστη.

22. Η εκδοτική εταιρία αντέκρουσε την εφαρμογή του άρθρου 152.1 του Αστικού Κώδικα στην υπόθεση και υποστήριξε ότι δεν απαιτείτο η συγκατάθεση της προσφεύγουσας στη δημοσίευση της φωτογραφίας του υιού της.

23. Στις 20 Ιουνίου 2008 το Πρωτοδικείο εξέτασε και απέρριψε όλες τις αξιώσεις της προσφεύγουσας. Η απόφαση αποτελείτο από μία περίληψη των επιχειρημάτων των διαδίκων και του τρίτου μέρους, μία περίληψη της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, μία περίληψη των μαρτυρικών καταθέσεων και των άλλων αποδεικτικών μέσων που εξέτασε το δικαστήριο, καθώς και το διατακτικό σε μερικές παραγράφους. Συγκεκριμένα, το Πρωτοδικείο αποφάνθηκε τα εξής:

«… Το δικαστήριο καταλήγει ότι η τιμή, η αξιοπρέπεια και η επαγγελματική υπόληψη της ενάγουσας δεν επηρεάστηκαν από τη δημοσίευση του φυλλαδίου με τη φωτογραφία του υιού της ενάγουσας. Εξάλλου, όλοι οι μάρτυρες κατέθεσαν ότι δεν είχαν εχθρικά αισθήματα προς την κυρία Bomologova, και ότι η συμπεριφορά [προς την κυρία Bomologova] όλων όσοι εξετάστηκαν [κατά την ακροαματική διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου] παρέμενε η ίδια: φιλική και με ευμένεια. Δεν είχαν αντιληφθεί κανένα περιστατικό με αρνητικά σχόλια και προσβολές σε βάρος της ενάγουσας. Κατά την αντικειμενική κρίση των μαρτύρων, το φυλλάδιο από μόνο του είχε θετικό σκοπό. Η επαγγελματική υπόληψη της ενάγουσας δεν επηρεάστηκε από τη δημοσίευση του φυλλαδίου καθ’ οιονδήποτε τρόπο, καθώς η ενάγουσα προσκόμισε ενώπιον του δικαστηρίου θετικές συστάσεις από τον χώρο εργασίας της, όπου οι παιδαγωγικές ικανότητές της έχαιραν μεγάλης εκτίμησης.

Το περιεχόμενο του φυλλαδίου είχε θετικό σκοπό καθώς στόχευε στην παροχή πληροφοριών και δεν περιείχε κανένα δυσφημιστικό σχόλιο. Η φωτογραφία στο φυλλάδιο δεν είχε κάποιο ελάττωμα ούτε περιείχε κάποια δυσφημιστική πληροφορία. Καμία από τις πληροφορίες στο φυλλάδιο δεν συντελούσε στη διασπορά δυσφημιστικών λεπτομερειών. Δεν μείωνε την αξία, την τιμή και την υπόληψη ούτε της κυρίας Bogomolova ούτε του ανηλίκου υιού της.

Κατά συνέπεια, το αποδεικτικό υλικό που προσκομίστηκε [ενώπιον του δικαστηρίου] καταδεικνύει [ότι το φυλλάδιο είχε] έναν αυστηρά ηθικό χαρακτήρα, καθώς και ότι δεν περιείχε κανένα δυσφημιστικό σχόλιο, το οποίο πρόσβαλε είτε δημόσια είτε ενώπιον ορισμένων ατόμων την τιμή, την αξιοπρέπεια και την υπόληψη της ενάγουσας και του υιού της.

Η εξαγωγή αρνητικών συμπερασμάτων αναφορικά με τη φωτογραφία του υιού της ενάγουσας στο εξώφυλλο του φυλλαδίου αποτελεί ατομική αξιολογική κρίση, η οποία δεν συμπεριλήφθηκε στο περιεχόμενο και το νόημα του εν λόγω πληροφοριακού φυλλαδίου. Το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη του το γεγονός ότι το 2004 η ενάγουσα έδωσε τη συγκατάθεσή της στον κύριο Sh., ο οποίος ήταν φωτογράφος και πρόσωπο οικείο προς αυτή, να φωτογραφήσει σε διάφορες περιπτώσεις τον υιό της. Ο Sh. στη συνέχεια προώθησε τις φωτογραφίες στον ζωγράφο κύριο P., ο οποίος [με τη σειρά του] τοποθέτησε μία φωτογραφία [εξ αυτών των φωτογραφιών] στο φυλλάδιο. Η κυρία Bogomolova δεν έθεσε κάποιους περιορισμούς ή προϋποθέσεις στη χρήση των συγκεκριμένων φωτογραφιών και δεν αναζήτησε στη συνέχεια την τύχη των φωτογραφιών αυτών. Πρόσθετα, όπως αποδεικνύεται από τις μαρτυρικές καταθέσεις, μετά τη δημοσίευση του φυλλαδίου, η ενάγουσα το έδειξε σε πρόσωπα του περιβάλλοντός της και στον χώρο εργασίας της και το σχολίασε με διαφορετικό τρόπο συναισθηματικά, διασπείροντας έτσι ψευδείς πληροφορίες ως προς την ίδια και τον υιό της σε σχέση με τη φωτογραφία [στο φυλλάδιο].

[…]

Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι δεν αποδείχθηκε κατά την ακροαματική διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου ότι υπήρχε κάποια πληροφορία προσβλητική προς την τιμή, την αξιοπρέπεια και την υπόληψη τόσο της ενάγουσας όσο και του ανηλίκου υιού της, η αξίωσή της για αποζημίωση λόγω της επικαλούμενης από αυτήν ηθικής βλάβης θα πρέπει να απορριφθεί. Το δικαστήριο επιπλέον εκτιμά ότι η αξίωση της ενάγουσας ως προς την επιβολή υποχρέωσης σε βάρος της εναγομένης εταιρίας να απολογηθεί δημοσίως μέσω του SMI [μέσο μαζικής ενημέρωσης] … θα πρέπει να απορριφθεί …»

24. Στις 25 Ιουνίου 2008 η προσφεύγουσα παραιτήθηκε από την εργασία της.

25. Στην έφεση που άσκησε κατά της αποφάσεως της 20ης Ιουνίου 2008 η προσφεύγουσα πρόβαλε ως λόγο, ιδίως, ότι με την απόφασή του αυτή το Πρωτοδικείο εσφαλμένα δεν εφάρμοσε τη διάταξη του άρθρου 152.1 του Αστικού Κώδικα της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η οποία αφορά την προστασία της εικόνας ενός προσώπου, ή τη διάταξη του άρθρου 8 της Συμβάσεως. Πρόβαλε το επιχείρημα ότι η αγωγή της θα έπρεπε να είχε γίνει δεκτή βάσει των διατάξεων αυτών, δεδομένου ότι δεν υπήρχε συγκατάθεση γονέα στη χρήση της φωτογραφίας του υιού της. Ανέλυσε περαιτέρω τη θέση της με τα κάτωθι επιχειρήματα.

26. Το φυλλάδιο είχε διανεμηθεί σε διάφορες πόλεις της Περιφέρειας Perm, συμπεριλαμβανομένης της πόλης Usoliye, όπου κατοικούσαν οι γονείς της, καθώς και της πόλης του Berezniki, όπου κατοικούσαν η ίδια και ο υιός της. Είχε εργαστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σε αυτές τις πόλεις και πολλοί άνθρωποι γνώριζαν την ίδια και την οικογένειά της. Μόλις είδαν τη φωτογραφία του υιού της στο φυλλάδιο, οι άνθρωποι που τη γνώριζαν, μεταξύ των οποίων και οι γονείς των μαθητών της, νόμισαν ότι δεν μπορούσε πλέον να ασκεί τη γονική μέριμνα του υιού της επειδή στερήθηκε των δικαιωμάτων της ως γονέας. Αναγκάστηκε να εξηγήσει στους γείτονες, στους φίλους και στους συναδέλφους της ότι η οικογένεια της ήταν μία χαρά και ότι ο υιός της εξακολουθούσε να μένει μαζί της. Αφής στιγμής δημοσιεύθηκε η φωτογραφία στο φυλλάδιο, τα παιδιά στον παιδικό σταθμό άρχισαν να αποκαλούν τον υιό της «μικρό αλήτη» και «καημένο ορφανό». Υποχρεώθηκε να παραιτηθεί από την εργασία της εξαιτίας σχολίων που διατυπώθηκαν από τους γονείς των μαθητών της. Το φυλλάδιο προκάλεσε αίσθημα οίκτου προς τα παιδιά τα οποία τα είχαν εγκαταλείψει οι γονείς τους και ταυτόχρονα ήγειρε αισθήματα αγανάκτησης προς τους γονείς τους.

27. Στις 19 Αυγούστου 2008 το Εφετείο επικύρωσε την απόφαση της 20ης Ιουνίου 2008, αποφαινόμενο ότι ήταν νομικά ορθή και επαρκώς αιτιολογημένη. Αναφορικά με το επιχείρημα της προσφεύγουσας ότι το Πρωτοδικείο εσφαλμένα δεν εφάρμοσε το άρθρο 152.1 του Αστικού Κώδικα, το Εφετείο αποφάνθηκε ότι το δικαστήριο αποφάσισε ως προς την αγωγή της προσφεύγουσας λαμβάνοντας υπόψη τα επιχειρήματα που πρόβαλε με το δικόγραφό της, σύμφωνα με το άρθρο 196 παρ. 3 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας […]. Η αγωγή της προσφεύγουσας είχε βασιστεί στην παραβίαση από τους εναγομένους του δικαιώματος στην τιμή, την αξιοπρέπεια και την υπόληψή της. Αντίθετα, δεν είχε βασίσει την αγωγή της στο άρθρο 152.1 του Αστικού Κώδικα.

28. Με απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2009 το Ειρηνοδικείο του Τομέα Bereznikovskiy επιδίκασε κατόπιν αιτήματος του Κέντρου σε βάρος της προσφεύγουσας το ποσό των 5.200 ρωσικών ρουβλίων για τα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε κατά τη συμμετοχή του ως τρίτος στα διάφορα στάδια της αστικής δίκης με αντικείμενο την επικαλούμενη δυσφήμιση. […]

Ruth Orkin

ΝΟΜΙΚΟ ΣΚΕΛΟΣ […]

II. ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΛΟΥΜΕΝΗ ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 8 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΕΩΣ

33. Η προσφεύγουσα, επικαλούμενη τόσο για λογαριασμό της ίδιας όσο και για λογαριασμό του ανηλίκου υιού της το άρθρο 8 της Συμβάσεως, ισχυρίζεται ότι η δημοσίευση χωρίς συγκατάθεση της φωτογραφίας του υιού της σε ένα φυλλάδιο το οποίο δημιουργήθηκε για λογαριασμό του Δημοτικού Κέντρου Προστασίας του Παιδιού παραβίασε την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή τους. Επιπλέον, ισχυρίζεται ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν προστάτευσαν το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής της ίδιας και του υιού της.

Το άρθρο 8 της Συμβάσεως έχει ως εξής:

“1. Παν πρόσωπον δικαιούται εις τον σεβασμόν της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και της αλληλογραφίας του. 2. Δεν επιτρέπεται να υπάρξη επέμβασις δημοσίας αρχής εν τη ασκήσει του δικαιώματος τούτου, εκτός εάν η επέμβασις αύτη προβλέπεται υπό του νόμου και αποτελεί μέτρον το οποίον, εις μίαν δημοκρατικήν κοινωνίαν, είναι αναγκαίον δια την εθνικήν ασφάλειαν, την οικονομικήν ευημερίαν της χώρας, την προάσπισην της τάξεως και την πρόληψιν ποινικών παραβάσεων, την προστασίαν της υγείας ή της ηθικής, ή την προστασίαν των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων.”

A. Επί του παραδεκτού της προσφυγής [..]

2. Η εκτίμηση του Δικαστηρίου

(α) Ένταξη στο προσωπικό πεδίο εφαρμογής (ratione personae)

[…] 39. Στην υπόθεση εν προκειμένω, το επιχείρημα της προσφεύγουσας έχει δύο σκέλη. Πρώτον, ισχυρίζεται ότι η δημοσίευση της φωτογραφίας του ανηλίκου υιού της στο φυλλάδιο παραβίασε την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή τους. Δεύτερον, ισχυρίζεται ότι οι εθνικές αρχές δεν προστάτευσαν το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής τόσο της ίδιας όσο και του υιού της.[…]

B. Επί της ουσίας […]

2. Η εκτίμηση του Δικαστηρίου

(α) Γενικές αρχές

51. Η «έννοια» της ιδιωτικής ζωής στα πλαίσια του άρθρου 8 της Συμβάσεως αποτελεί έναν ευρύ ορισμό ο οποίος επεκτείνεται σε διάφορες πτυχές της ταυτότητας ενός προσώπου, όπως το όνομα ή η εικόνα ενός προσώπου και πρόσθετα περιλαμβάνει τη σωματική και ψυχολογική ακεραιότητα ενός προσώπου (βλ. Von Hannover κατά Γερμανίας (αριθ. 2) [GC], αριθ. 40660/08 και 60641/08, παρ. 95, ΕΔΔΑ 2012, μαζί με τις εκεί αναφορές). Το Δικαστήριο έχει επίσης δεχτεί ότι η υπόληψη (βλ. Pfeifer κατά Αυστρίας, αριθ. 12556/03, παρ. 35, 15 Νοεμβρίου 2007) και η τιμή ενός πρόσωπου (βλ. Sanchez Cardenas κατά Νορβηγίας, αριθ. 12148/03, παρ. 38, 4 Οκτωβρίου 2007) απαρτίζουν την ταυτότητα και την ψυχολογική ακεραιότητά του/της και εξ αυτού του λόγου εμπίπτουν επίσης στο πεδίο εφαρμογής της «ιδιωτικής» ζωής του/της. Προκειμένου να εφαρμοσθεί το άρθρο 8, η επίθεση στην υπόληψη ενός προσώπου θα πρέπει να αγγίζει ένα ορισμένο επίπεδο σοβαρότητας και θα πρέπει να έχει συντελεστεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να θίγεται η απόλαυση από το πρόσωπο του δικαιώματός του σεβασμού στην ιδιωτική ζωή του (βλ. A. κατά Νορβηγίας, αριθ. 28070/06, παρ. 64, 9 Απριλίου 2009 και Axel Springer AG κατά Γερμανίας [GC], αριθ. 39954/08, παρ. 83, 7 Φεβρουαρίου 2012).

52. Όσον αφορά τις φωτογραφίες, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η εικόνα ενός προσώπου αποτελεί μία από τις βασικές εκφάνσεις της προσωπικότητάς του/της, καθώς αποκαλύπτει τα μοναδικά χαρακτηριστικά του προσώπου και διακρίνει το πρόσωπο από τους όμοιους/τις όμοιές του. Κατά συνέπεια, το δικαίωμα στην προστασία της εικόνας κάποιου αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της ανάπτυξης του προσώπου και προϋποθέτει το δικαίωμα ελέγχου της χρήσης αυτής της εικόνας. Προϋποθέτει ιδίως το δικαίωμα του ατόμου να ελέγχει τη χρήση της εν λόγω εικόνας, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος άρνησης δημοσίευσης αυτής (βλ. Ρέκλος και Δαβουρλή κατά Ελλάδας, αριθ. 1234/05, παρ. 40, 15 Ιανουαρίου 2009).

53. Παρόλο που ο ουσιαστικός σκοπός του άρθρου 8 συνίσταται στην προστασία του ατόμου έναντι σε κάθε αυθαίρετη παρέμβαση των δημοσίων αρχών, δεν υποχρεώνει απλώς το Κράτος να απέχει από κάθε τέτοια παρέμβαση: εκτός από αυτή την αρνητική δέσμευση, μπορεί να υπάρχουν και θετικές υποχρεώσεις εγγενείς στον αποτελεσματικό σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής. Οι εν λόγω υποχρεώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν τη θέσπιση μέτρων με σκοπό τη διασφάλιση του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής ακόμα και στο πεδίο των μεταξύ των ιδιωτών σχέσεων. Το ίδιο ισχύει και για την προστασία της εικόνας ενός προσώπου έναντι στην παράνομη χρήση από άλλους (βλ. Von Hannover (αριθ. 2), όπως μνημονεύεται ανωτέρω, παρ. 98, μαζί με τις εκεί αναφορές).

(β) Εφαρμογή των ανωτέρω αρχών στην υπόθεση εν προκειμένω

54. Αποτελεί κοινή παραδοχή μεταξύ των μερών ότι η φωτογραφία που δημοσιεύθηκε στο φυλλάδιο ήταν μία φωτογραφία του υιού της προσφεύγουσας η οποία λήφθηκε κατά τη διάρκεια των διακοπών του παιδιού, και ότι δημοσιεύθηκαν 200 αντίτυπα του φυλλαδίου με τη φωτογραφία του παιδιού και ορισμένα εξ αυτών διανεμήθηκαν στον Δήμο Usolskiy της Περιφέρειας Perm. Επιπλέον, δεν αμφισβητείται ότι η δημοσίευση της φωτογραφίας δε συνοδευόταν από καμία πληροφορία και από κανένα σχόλιο σχετικά με την ίδια την προσφεύγουσα. Εντούτοις, το Δικαστήριο εκτιμά ότι οι συνέπειες στην υπόληψη της προσφεύγουσας από τη δημοσίευση της φωτογραφίας άγγιξαν ένα ορισμένο επίπεδο σοβαρότητας και ότι έθιξαν την απόλαυση από την προσφεύγουσα του δικαιώματός της σεβασμού στην ιδιωτική ζωή της. Εκ των ανωτέρω, το Δικαστήριο συνάγει ότι η δημοσίευση της φωτογραφίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της «ιδιωτικής» ζωής της προσφεύγουσας και του υιού της κατά την έννοια του άρθρου 8 της Συμβάσεως.

55. Το βασικό ζήτημα στην υπόθεση εν προκειμένω συνίσταται στο κατά πόσον τα εθνικά δικαστήρια παρείχαν στην προσφεύγουσα και στον υιό της επαρκές επίπεδο προστασίας της ιδιωτικής ζωής τους.

56. Το Δικαστήριο παρατηρεί ότι τα εθνικά δικαστήρια, απορρίπτοντας τις αξιώσεις της προσφεύγουσας, αποφάνθηκαν ότι η φωτογραφία είχε ληφθεί με τη συγκατάθεση της προσφεύγουσας, καθώς και ότι η προσφεύγουσα δεν είχε επιβάλλει κάποιους περιορισμούς ή προϋποθέσεις στη χρήση της. Ωστόσο, δεν εξέτασαν κατά πόσον είχε δώσει τη συγκατάθεσή της στη δημοσιοποίηση της φωτογραφίας.

57. Το Δικαστήριο επισημαίνει ακόμα ότι η υπόθεση εν προκειμένω αφορά τη δημοσιοποίηση μίας φωτογραφίας η οποία, τουλάχιστον μέσω επαγωγικού συλλογισμού, μπορεί να θεωρηθεί ότι αφήνει να εννοηθεί πως ο υιός της προσφεύγουσας ήταν ένα ορφανό παιδί. Συνεπώς, η επίμαχη δημοσίευση θα μπορούσε να είχε σχηματίσει στους αναγνώστες της την εσφαλμένη εντύπωση ότι ο υιός της προσφεύγουσας δεν είχε γονείς ή ότι οι γονείς του τον είχαν εγκαταλείψει. Οποιαδήποτε από αυτές τις εσφαλμένες εντυπώσεις ή άλλες παρόμοια εσφαλμένες εντυπώσεις μπορούσαν να επηρεάσουν αρνητικά την κοινή γνώμη σχετικά με τον οικογενειακό δεσμό και τις σχέσεις μεταξύ της προσφεύγουσας και του υιού της.

58. Οι ανωτέρω συλλογισμοί επαρκούν για να οδηγήσουν το Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι παραβιάσθηκε το άρθρο 8 της Συμβάσεως. […]


*Kεντρική photo: Miclael Chelbin

*Η απόφαση δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΔiMEE, 59/2018, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη