Η νομική διάσταση μιας φωτογραφίας

Η νομική διάσταση μιας φωτογραφίας

Γράφει η Κωστούλα Μαζαράκη, Δικηγόρος / ερασιτέχνης φωτογράφος

H φωτογραφία θεωρείται, εκ του νόμου, πνευματικό έργο, ανεξάρτητα από την καλλιτεχνική, εμπορική ή άλλη αξία της, και προστατεύεται, υπό τον όρο της πρωτοτυπίας. Πρωτότυπη θεωρείται μια φωτογραφία όταν προέρχεται από τη δημιουργική ενέργεια ενός προσώπου, που μέσα από μια σειρά επιλογών, εκφράζει δημιουργικά την προσωπικότητά του με μοναδικό τρόπο. Η πρωτοτυπία, δηλαδή, προϋποθέτει ότι υπό παρόμοιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους, κανένας άλλος φωτογράφος δεν θα δημιουργούσε ένα όμοιο έργο.

Ο φωτογράφος, ως καλλιτέχνης, απολαμβάνει την απόλυτη ελευθερία έκφρασης, που προβλέπει το ίδιο το Σύνταγμα στο άρθρο 16. Το δικαίωμα στην ελευθερία της τέχνης, όμως, δεν είναι όλως διόλου απεριόριστο. Ένας από τους περιορισμούς στην τέχνη της φωτογραφίας είναι το δικαίωμα του προσώπου, που εικονίζεται σε μια φωτογραφία, εν αγνοία του, στην ίδια του την εικόνα και αυτό γιατί η εικόνα αποτελεί στοιχείο της προσωπικότητάς του. Για να γεννηθεί αυτό το δικαίωμα και να τεθεί ζήτημα προστασίας της εικόνας ενός προσώπου θα πρέπει να είναι δυνατός, είτε άμεσα, είτε έμμεσα ο προσδιορισμός της ταυτότητάς του. Η εικόνα προστατεύεται μόνο όταν αποτυπώνεται ένα πρόσωπο, μια σιλουέτα, ακόμη και το σημείο ενός σώματος, εφόσον αυτό μπορεί να αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, που καθίσταται ευχερώς αναγνωρίσιμο.

Robert Capa – USSR. Moscow. September 1947. Hungarian born photographer Robert CAPA focusing his Rolleiflex in the mirror during a portrait session with American writer John STEINBECK. 

Σύμφωνα με τον γενικό κανόνα, για τη φωτογράφιση ενός προσώπου και την ακόλουθη χρήση της φωτογραφίας απαιτείται η συναίνεσή του. Εφόσον η φωτογραφία δημοσιευθεί περισσότερες φορές, απαιτείται ειδική συναίνεση για κάθε μια από τις δημοσιεύσεις (εφόσον, δηλαδή, συμφώνησα να δημοσιευθεί η φωτογραφία μου σε ένα συγκεκριμένο περιοδικό ή για ένα συγκεκριμένο σκοπό, για τη δημοσίευση σε άλλο μέσο απαιτείται νέα συναίνεση).

Θεωρείται ότι ένα πρόσωπο έχει δώσει τη συναίνεσή του όταν εκτίθεται και παραμένει αυτοβούλως σε έναν δημόσιο χώρο. Δημόσιος χώρος θεωρείται ο τόπος στον οποίο η πρόσβαση είναι ελεύθερη, χωρίς να χρειάζεται η λήψη ειδικής άδειας, όπως η παραλία, ο δημόσιος δρόμος, το πάρκο, η εκκλησία, το γήπεδο. Να σημειωθεί, όμως το εξής: η φωτογραφία δεν θα πρέπει να εστιάζει σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, αποτελώντας το κεντρικό θέμα της φωτογραφίας. Εφόσον το πρόσωπο είναι το κεντρικό θέμα και δεν βρίσκεται σε δεύτερο πλάνο, αποτελώντας τμήμα ενός γενικότερου τοπίου, απαιτείται η συναίνεσή του για τη λήψη της φωτογραφίας.

Η φωτογράφιση, χωρίς συναίνεση, επιτρέπεται, επίσης, όταν: α) απεικονίζονται δημόσια γεγονότα, που λαμβάνουν χώρα σε δημόσιο τόπο, όπως δημόσιες τελετές και συγκεντρώσεις, β) οι λήψεις γίνονται σε τοπία με καλλιτεχνικό ή γενικότερο ενδιαφέρον και γ) όταν εξυπηρετείται η ανάγκη της ενημέρωσης του κοινού για ένα γεγονός, στα πλαίσια ενός φωτορεπορτάζ.

Στον αντίποδα του δημόσιου χώρου, ως ιδιωτικός νοείται εκείνος, στον οποίο δεν έχουν πρόσβαση τα βλέμματα των τρίτων. Έχει γίνει δεκτό (από δικαστικές αποφάσεις) ότι ιδιωτικός χώρος αποτελεί, εκτός από την κατοικία, το πλοίο, το φαρμακείο, το αστυνομικό τμήμα, η φυλακή, το κυλικείο μιας επιχείρησης, το ξενοδοχείο, ένα γραφείο, το υπόγειο μιας οικοδομής. Δεν νοείται δημόσιο γεγονός, επίσης, η συμμετοχή σε μια κοινωνική δραστηριότητα με συμμετέχοντες συγκεκριμένα πρόσωπα, όπως η γαμήλια δεξίωση ή μια σχολική εορτή. Αντίθετα, μια εκδήλωση ανοιχτή στο κοινό, όπως π.χ. μια έκθεση ζωγραφικής, μια ομιλία, αποτελούν δημόσιο γεγονός.

Ειδικά για τις πορείες και τις συγκεντρώσεις, η δημοσίευση της εικόνας ενός προσώπου προστατεύεται και απαιτείται σε κάθε περίπτωση η συναίνεσή του, εφόσον η συμμετοχή του αφορά μια πτυχή της ιδιωτικής ζωής του ή των πολιτικών ή άλλων πεποιθήσεών του (π.χ. συμμετοχή σε πορεία με συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο ή μια διαδήλωση ομοφυλοφίλων).

Το ίδιο ισχύει και για την περίπτωση που κάποιος βρίσκεται σε δημόσιο χώρο, αλλά φωτογραφίζεται σε μια προσωπική του στιγμή (π.χ. φωτογράφιση κοπέλας, που κάθεται σε πάρκο και κλαίει) ή αποσύρεται σε απομονωμένο σημείο με σαφή πρόθεση αποκλεισμού του βλέμματος τρίτων. Εφόσον αποτυπώνεται μια ιδιωτική στιγμή του προσώπου (ακόμη και εάν συμβαίνει σε δημόσιο χώρο) είναι απαραίτητη η συναίνεσή του.

Παραπέρα, η εικόνα αποτελεί προσωπικό δεδομένο και ως τέτοιο προστατεύεται από την ειδική νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα, η οποία, επίσης, επιτρέπει τη λήψη, τη χρήση και την επεξεργασία μιας φωτογραφίας, με τη συγκατάθεση του προσώπου που φωτογραφίζεται. Ο Γενικός Κανονισμός για την προστασία των δεδομένων προβλέπει ορισμένες υποχρεώσεις για όσους επεξεργάζονται προσωπικά δεδομένα. Η υποχρέωση, που προκύπτει για έναν φωτογράφο, που διαχειρίζεται φωτογραφίες με πρόσωπα, είναι η εξασφάλιση για τη λήψη, την επεξεργασία και τη χρήση των φωτογραφιών της έγγραφης (για αποδεικτικούς λόγους) συγκατάθεσης του εικονιζόμενου. Η συγκατάθεση είναι μια ρητή και σαφής δήλωση του προσώπου και θα πρέπει να αφορά το συγκεκριμένο ή τους συγκεκριμένους σκοπούς επεξεργασίας (βάπτιση, γάμος, φωτογράφιση προσώπων σε σπήλαιο ή άλλο επισκέψιμο για το κοινό χώρο κλπ). Στην ίδια γραπτή δήλωση θα πρέπει να αναφέρεται και το δικαίωμα του προσώπου να ανακαλέσει ελεύθερα τη συγκατάθεσή του, με μια απλή δήλωση προς το φωτογράφο. Στην περίπτωση ανήλικου τέκνου, την ως άνω δήλωση παρέχουν οι γονείς, που ασκούν την γονική μέριμνα. Εφόσον υπογράφεται κάποιου είδους σύμβαση, η δήλωση αυτή μπορεί να ενταχθεί στους όρους της.

Η λήψη και η επεξεργασία μιας φωτογραφίας, χωρίς τη παραπάνω συγκατάθεση, είναι επιτρεπτή μόνο όταν η φωτογραφία λαμβάνεται στα πλαίσια μιας οικογενειακής ή προσωπικής δραστηριότητας.

Σε κάθε άλλη περίπτωση είναι απαραίτητος ένας νόμιμος λόγος χρήσης, αποθήκευσης και επεξεργασίας της εικόνας ενός προσώπου. Ως νόμιμος λόγος (αυτό τον όρο χρησιμοποιεί η ειδική νομοθεσία) θα μπορούσε να θεωρηθεί για το φωτογράφο η ελευθερία της τέχνης και της έκφρασης, που αποτελούν συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, ακόμη και το δικαίωμα στην άσκηση του επαγγέλματος του φωτογράφου. Στην πραγματικότητα, γίνεται μια στάθμιση των συμφερόντων, που συγκρούονται, από τη μια αυτών του φωτογράφου και από την άλλη αυτών του προσώπου, που εικονίζεται. Για να αρθεί η προστασία του προσώπου θα πρέπει τα συμφέροντα του φωτογράφου να υπερέχουν έναντι του δικαιώματος ενός προσώπου να μην εικονίζεται, χωρίς τη συγκατάθεσή του.


Info: 

Κεντρική εικόνα: Henri Cartier Bresson – Easter Sunday in Harlem 1947